چندی پیش برگزاری مراسم یا ایونت یکی از چهرههای مطرح فضای مجازی در ایران مال تهران خبرساز شد و استقبال پرشوری که از این مراسم توسط نوجوانان صورت گرفت تحلیلهای متنوعی درباره این قشر سنی را به همراه داشت و برخوردی که با فرد برگزارکننده این مراسم شد نیز مورد انتقاد و تحلیل بسیاری از جامعهشناسان بود.
به بهانه این اتفاق با محمدسعید ذکایی گفتوگویی داشتیم و به عوامل شکلگیری پدیده سلبریتیهای فضای مجازی، الگوبرداری نوجوانان از آنها و خواست نوجوانان امروزی ایران پرداختیم. او در این گفتوگو با فاصله گرفتن از نگاه آسیبشناسانه معتقد است که بخش عمده این اتفاق مربوط به اقتضائات و خواست امروز نوجوانان و دنیای دیجیتال است.
محمدسعید ذکایی استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی و عضو هیئت گروه مطالعات فرهنگی در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، اظهار کرد: نوجوانان و جوانان امروزی بیش از هر چیز وقتشان را در فضای مجازی میگذرانند و این فضا هم فضای کاوشگری، جستجوگری یا به بیان دقیقتر ابرازگری و اظهارگری است. طبیعتاً میل به دیده شدن که فراگیر شده و لازمه اقتصاد رسانههای دیجیتال است فرهنگ خود را ساخته، سلبریتیهای برآمده از دنیای مجازی از این اقتصاد بهرهبرداری میکنند و مجموعهای از عوامل این فرهنگ را تقویت میکنند و به این روند دامن میزند، روندی که در آن سلبریتیهایش بیشتر از اینکه برآمده از یک مسیر حرفهای طولانی باشند یا مهارتهای فراوان منحصر به فرد در عرصههای مختلف ورزش، ادبیات، سیاست و... داشته باشند بیشتر از سوی انتخابهای متفاوت بروز پیدا میکنند. بنابراین تعجبی ندارد که امروز سلبریتیهای مجازی به معنایی در شکلدهی جریانهای اجتماعی پیشران هستند. منظور من از پیشران به این معنا نیست که سلبریتیهای فضای مجازی در جریانهای اجتماعی نقشی کاملاً تعیینکننده دارند یا گوی سبقت را از سرویسهای سنتی بردهاند اما در این مسائل تأثیرگذاری خود را دارند.
ذکایی خاطرنشان کرد: بخش عمدهای از آنچه که در کشورمان شاهد هستیم جهانی است؛ آنچه به اقتصاد رسانه، اقتضائاتی که با نسل زد و آلفا (و دیگر گزارههای مربوط به این نسل) اشتراکات فراوان دارد و این فضا به خودی خود توسعهدهنده جهانوطنی است. نوجوانان ما امروز بیش از هر زمان دیگر جهانوطن هستند به این معنا که با چارچوبها، علایق و فرهنگ غالب جهانی تا حد زیادی آشنا هستند، سرگرمیها، چهرهها، هنرمندان، جریانها و میمهای جهانی را میشناسند و امروز از جا کندگی به واسطه رسانهها ممکن شده است.
وی افزود: البته یک وجوه خاص و محلی نیز وجود دارد که به کاستیها و محدودیتهایی مربوط میشود که به شکل ساختاری تعریف شدهاند. آشفتگی موجود از موارد مختلفی مثل فضای عمومی، حوزههای فراغتی و مصرفی، آرزوها، نگرانیها و اضطرابها و حتی شرایط واقعی جامعه مثل جنگ، شرایط اقتصادی، میل برخی جوانان به مهاجرت، محدودیتهای آموزشی در مدارس، دورنمایی که در جامعه برای موفقیت و تحرک اجتماعی وجود دارد، وضعیت محیط زیست و... شکل میگیرد. بستری واقعی وجود دارد که نوجوان و جوان در آن زیست میکند و طبیعتاً بخشی از این اولویتها و انتخابهای او را هم شکل میدهد و به معنایی تخصیص، مصادره، بهرهبرداری کردن و حتی سوءاستفاده کردن ناظر به این وجوه خاص و محلی خواهد شد.
وی افزود: البته بخشی از این وضعیت ناظر به موقعیت دوگانهای است که نوجوان و جوان ایرانی خود را در آن میبیند، نوجوانان با توجه به چیزهایی که در دست دیگران میبینند و میخواهند، ذائقه جهان وطنانه پیدا کردهاند اما از طرفی اقتضائاتی وجود دارد که با آن درگیر هستند و طبیعتاً برخی از این اقتضائات را نه میتوانند تغییر دهند و نه مورد پسند آنهاست و انطباقشان با آنها محدود است. در چنین شرایطی میل آوردن به مشارکت دیجیتال و شکل دادن جماعتهای اصطلاحاً اظهاری که حول یک میدان یا اقتصاد عاطفی متفاوتی شکل میگیرد کاملاً آشناست.
این جامعهشناس تأکید کرد: اتفاقی که در ایران مال رخ داد برای اولین بار نبود، احتمالاً برای آخرین بار هم نخواهد بود. ما چنین اتفاقاتی را در موقعیتهای دیگر و جریانهای دیگر شاهد بودیم. مثلاً در سالهای گذشته در جریان فوت مرحوم مرتضی پاشایی نیز مشابهش را دیدیم یا در شکل خفیفترش اجتماعاتی که در پاساژ کوروش و پارک آب و آتش شکل گرفت که من آنها را اجتماعات اظهاری میدانم که شاید بتوان عنوانهای دقیقتری هم برای آن مطرح کرد. به نوعی میتوان آنها را نوقبیلههایی دانست که در جامعه مدرن به سادگی امکان بروز و ظهور پیدا میکنند. عاطفهای که در فضای مجازی امکان شکلگیری سریع و خودجوش را فراهم میکند، تودههایی با انگیزهها و سلایق و دغدغههای متفاوت را میتواند به سرعت به دلایلی مثل بازی و سرگرمی، مراسم تشییع یک ستاره و... گرد هم آورد، جمعیتهایی که به سرعت شکل میگیرند و به سرعت فرو میپاشند؛ به این معنا که سیال هستند و ارتباطهایشان مبتنی بر یک دوام و قوام سنتی نیست، ارتباطاتی نوظهور، دفعی، سریع و مملوء از عاطفه است که فضای مجازی به آن دامن میزند و صاحبان صفحات مختلف در فضای مجازی هم در سوار شدن بر این فضا مسلط هستند.
وی ادامه داد: این تودهها را نمیتوان جماعتهای استثمارشده دید، در این تجمعات میلی به هیجانخواهی و هویتیابی هست و فرصتهایی برای رشد، تجربه و سرگرمی در آن وجود دارد. عادتی که در این مواقع برخی رسانهها دارند این است که بلافاصله با ابراز اینکه نوجوانان از دست رفتهاند یا ما چرا از این نسل شناخت نداریم با نگرانی به آن نگاه میکنند در حالیکه اینگونه نیست و این اتفاقات اقتضای زیست دیجیتال، مدرن و جهانوطنی است و ضمن اینکه دردسرها و چالشهایی به همراه دارد و بایستی مورد نظارت و مدیریت قرار بگیرد فرصتهایی برای رشد، سرگرمی، هیجان و یادگیری فراهم میکند.
ذکایی در پاسخ به پرسشی درباره برخوردهای صورت گرفته با عاملان برگزاری این تجمعات و بسته شدن صفحات مجازی پرمخاطب مختص نوجوانان، گفت: در اینکه چه صحبتهایی در جلسه با فرد برگزارکننده مراسم ایران مال شده اطلاعی ندارم اما طبیعتاً بستن صفحات یا برخوردهای این چنینی برای اینکه خیالمان را راحت کنیم که دیگر چنین اتفاقاتی رخ نمیدهد فقط پاک کردن صورت مسئله است و نتیجهای نخواهد داشت. حرف من به معنای دفاع از آنچه که در زیر پوست شهر میگذرد، نیست اما این نوع برخورد هیچ چیزی را عوض نمیکند، اگر قصوری در مدیریت و مراقبت برای جلوگیری از برخی اتفاقات صورت گرفته، میتواند موجب تنبیه باشد اما وقتی به اصل موضوع که نیاز به تولید چهرهها و دنبالهروی از آنها، هیجانخواهی و جستجوی سرگرمی و هیجان است و این امکان وجود دارد که در فضای مجازی به آنها دست پیدا کنند توجه کنیم، آنچه که رخ میدهد در مسیری طبیعی است که البته در ایران به واسطه محدودیتهای حوزه عمومی که برای سرگرمی و تولید هیجان و نشاط وجود دارد، این جریان قویتر است.
این استاد دانشگاه در ادامه گفت: در نهایت باید به این موضوع نگاه کرد که میتوان با مدیریتی کنترلشده فضایی امن برای چنین مواجهات و ملاقاتها مهیا کرد؛ داشتن سواد رسانهای میتواند به نوجوانان ما در انتخابها و تحلیلهایشان از واقعیت زندگی مجازی بلاگرها کمک کند. ما باید سطح سواد رسانهای نوجوانان را بالاتر ببریم و به واسطه آن دغدغهها و اولویتهایشان را ارتقا دهیم. در نهایت باید بگویم تجربه صورت گرفته در ایرانمال یک تجربه کاملاً جاری و ساری در متن جامعهای است که به لحاظ رسانهای اشباع شده و باز هم باید تأکید کنم که به واسطه محدودیتها، کاستیها، میل به جبران نیازهای فراغتی که در شرایط دیگر امکان بروز آن وجود ندارد این اجتماعات کمی متورم شده و از این جهت میتواند تعجببرانگیز باشد اما نگاه کنترلشده میتواند نگرانیها را کمتر کند.
ذکایی در پاسخ به این پرسش که تضادهای شکلگرفته بین محدودیتهای موجود و خواست نوجوانان از عملکرد حاکمیت شکل گرفته یا جامعه و خانوادهها، گفت: جامعه و حاکمیت از هم جدا نیستند، ما در زبان اجتماعی از ساختار صحبت میکنیم و منظور همان نظمی است که قرار است بر اساس آن انتخاب یا عملی انجام شود و تداوم پیدا کند. آن قسمت که به فراغت، سرگرمی، کار، زندگی و آینده و... مربوط است با انتخابهای افراد پیش میرود و مقداری را هم ساختارها میسازند. در واقع ترکیب ساختارها و انتخابهای ما زندگی روزمرهمان را شکل میدهد.
وی افزود: نسل نوجوان ایرانی دوست دارد در فضای مدرن و جهانوطنانه زیست کند و از آن لذت ببرد و زندگی را با درکی که دارد به شکلی تمام و کمال متنوع تجربه کند. در فضاهای تفریحی، فراغتی، تجربههای رو در رو در میدانهای واقعی اگر ارزانتر، بیشتر و امنتر باشد میتواند مانع بروز زیادهرویها شود. تلویزیون ما میتواند با نوجوانان ارتباط برقرار کند که البته تا امروز ناموفق بوده یا سینما اگر توان برقراری ارتباط با نوجوانان را داشته باشد بخشی از نیازها را جبران خواهد کرد، یا فضای مدرسه میتواند کانونی گرمتر داشته باشد تا نوجوانان ما فضاهای صمیمیتر را در جاهای دیگر جستجو نکنند. گسترهای از انتخابها، فرصتها و... میتواند حس آشناتر و امنتری به نوجوان بدهد. زیستن در متنی که غنیتر است میتواند برای نوجوانان مطلوب باشد.
ذکایی در پایان اظهار کرد: من در این بحث از نگاه آسیبشناسانه پرهیز کردم و بخش عمده این تجربه را مربوط به دنیای دیجیتال میدانم و فکر میکنم با تمهیداتی که اشاره شد، میتوان به نیازهای شکلگرفته پاسخ داد. این تمهیدات میتواند در یک فرایند خوب شکل بگیرد و به یکباره نمیتوان انتظار دستیابی به نتیجه مطلوب را داشت. مجموعه متکثری از نهادها در فرایندی طولانی به این موضوع توجه کنند، درک و حساسیت و توجه بیشتر به جوانان مسئله مهمی است، از قهرشان نترسیم، از انتخابهای عجولانه آنها خوانشهای آسیبشناسانه زیادی نداشته باشیم و زندگیشان را از فرصتهای انتخاب، افزودن مهارت، تجربه و همچنین لذت بردن و در پی آن تقویت احساس مسئولیت و اخلاق پر کنیم. انتهای پیام/
