در سال ۲۰۲۲، در نزدیکی منطقه باستانی تغازه در کشور مالی (غرب آفریقا)، هشت قطعه سنگ با وزن مجموعاً ۸۰۰ گرم پیدا شد. این سنگِ قهوهایِ ساده، در نگاه اول عادی بهنظر میرسد، اما دانشمندان میگویند یکی از ارزشمندترین اجسام روی زمین است. دلیلش ساده است: این سنگ که «تغازه ۰۰۱» نام گرفته، تکهای از سیاره مریخ و قدیمیترین سنگی محسوب میشود که تاکنون از مریخ به دست ما رسیده است.
چندین مطالعه تازه روی همین شهابسنگ، اطلاعات تازهای درباره تاریخچه زیستپذیری مریخ به دست دادهاند. سنگی که قدمت آن دستکم به ۴٫۱ میلیارد سال پیش میرسد، فرصتی نادر برای مطالعه دوران اولیه سیاره سرخ فراهم کرده است.
زمین و مریخ هر دو حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش از یک ابر غبار و گاز در اطراف خورشید جوان شکل گرفتند. از آن زمان تاکنون، این دو سیاره سنگهای زیادی بین خودشان ردوبدل کردهاند. برخورد شهابسنگهای بزرگ به مریخ، تکههایی از پوسته آن را کنده و به فضا پرتاب میکند و گاهی این سنگها پس از سفری چندمیلیونساله، به زمین میرسند.
دو نمونه معروف از این سنگهای فضایی، یکی «آلن هیلز ۸۴۰۰۱» است که مولکولهای آلی ۴ میلیارد ساله دارد و دیگری «NWA ۷۰۳۴» که اجزای ۴٫۴ میلیارد ساله و ذرات آب باستانی را در خود جای داده.
اما این دو سنگ، کاستیهایی هم دارند. نمونه اول از نظر تنوع مواد معدنی غنی نیست و نمونه دوم درواقع ترکیبی از قطعات قدیمیتر است. به همین دلیل، هیچکدام بهخوبی نماینده پوسته اولیه مریخ نیستند. اینجاست که «تغازه ۰۰۱» اهمیت پیدا میکند.
به گزارش لایوساینس، محققان با بررسی کریستالهای ریزی به نام زیرکن درون تغازه ۰۰۱ و اندازهگیری سرعت واپاشی رادیواکتیوِ مواد مختلف، به سن حداقل ۴٫۱ میلیارد سال برای آن رسیدند. این یعنی «تغازه ۰۰۱» احتمالاً قدیمیترین تکه شناختهشده از مریخ است.
نکته جالب دیگر، ترکیب سنگ است. «تغازه ۰۰۱» مقدار زیادی سیلیس دارد؛ مادهای که روی زمین برای تشکیل سنگهایی مثل گرانیت به نیروی عظیم زمینساختی (همان فعالیت صفحههای تکتونیکی) نیاز دارد که باعث ذوبشدن مواد در اعماق زمین، سردشدنِ آهسته و بالاآمدن آنها میشود. اما مریخ صفحههای تکتونیکی فعال مثل زمین ندارد و سطح آن بیشتر از بازالت ساخته شده؛ همان سنگ تیره …