محمدجواد ظریف در یادداشتی در شماره نخست «پایاب» به جایگاه ایران و فرصتهای پیش رو، به این پرسش پرداخته است که چگونه میتوان این فرصت تاریخی را برای نسلهای آینده ایران حفظ کرد.
او معتقد است با نگاه مبتنی بر آیندهپردازی فرصتمدار میتوان چارچوب نهادینهسازی و بهرهبرداری از جایگاه کنونی جمهوری اسلامی ایران برای جهش به آینده را بر پایه سه محور بنا کرد: نهادینهسازی روایت دستاوردها، راهبرد ملی برای پایان تهدیدمداری و آغاز فرصتمداری و راهکار دیپلماسی چندوجهی فرصتمدار با اعتماد به توان ملی. نهادینهسازی روایت دستاوردها؛ آشتی با گذشته برای خلق آینده
ظریف با اشاره به حالوهوای جامعه و «کنشهای دو دستگیآفرین و نومیدکننده» پس از اعلام دستیابی به یادداشت تفاهم، تأکید میکند که باید بیدرنگ یک روایت میهنی از دستاوردها آفریده شود و پیرامون آن همآوایی و همبستگی میهنی شکل گیرد.
به نوشته وزیر خارجه پیشین ایران، دال مرکزی این روایت که با دستاوردهای دو جنگ اخیر سازگار است، باید «جهش به پیش از جایگاه خودباوری» باشد؛ نه چرخش به گذشته، عقبنشینی از سیاستها و یا «نوشیدن جام زهر».
ظریف برای تبیین ارزش دستاوردهای اخیر، به دغدغه تاریخی ایران یعنی تضمین امنیت سرزمینی کشور در برابر تهدیدهای بیرونی اشاره کرده و مینویسد با وجود ناهمسانیها و ناسازگاریهای سیاستهای قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی، نگرانی مشترک و اولویت هر سه حکومت، چارهجویی برای این نگرانی بوده است.
به نوشته او، امروز پس از ۲۲۰ سال، این دستاورد تاریخی در جمهوری اسلامی به برکت رهبری امام و رهبر شهید، ایستادگی مردم و جانفشانی رزمندگان حاصل شده است. از جنگ صدام تا جنگهای اخیر؛ روایت ظریف از تغییر جایگاه ایران
ظریف در ادامه به جنگ تحمیلی صدام اشاره میکند و مینویسد ایران برای نخستین بار از سال ۱۱۸۳ خورشیدی برابر با ۱۸۰۴ میلادی توانست از مرزهای خود در برابر حمله خارجی، با وجود پشتیبانی کشورهای بزرگ جهان از متجاوز، دفاع کند.
او دوره ۴۰ سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یعنی از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۷، را نیز دورهای میداند که ایران توانست یکپارچگی سرزمینی و منافع خود را با وجود به چالش کشیدن ساختار روابط جهانی و تنش سنگین با آمریکا، حفظ و نهادینه کند.
به نوشته وزیر خارجه پیشین، ایران از سال ۱۳۹۷ تاکنون نیز با ترکیبی از دیپلماسی و توان نظامی توانسته است اراده و توانمندی خود برای دفاع از کشور را نشان دهد.
ظریف ناکامی اسرائیل در دستیابی به اهداف خود در جنگ ۱۲روزه به ایران و ناچاری آمریکا برای ورود به جنگ برای نجات اسرائیل را نمایانگر درماندگی اسرائیل میداند.
او همچنین شکست دو قدرت اتمی در جنگ اخیر برای به زانو درآوردن ایران، با وجود جنایاتی از به شهادت رساندن رهبر فرزانه تا کودکان مینابی، را نشانه آن میداند که ایران امروز برای نخستین بار در دو قرن گذشته میتواند از دستیابی متجاوزان به اهدافشان جلوگیری کند.
ظریف البته تأکید میکند که این دستاورد در جهان بیرونی همیشگی نیست و باید با دستاوردهای سیاسی، اقتصادی، فناوری، اجتماعی و محیطزیستی نهادینه شود. ظریف: نباید اجازه داد روایت ذلت و عقبنشینی ساخته شود
او با اشاره به اینکه دوران کنونی زمانه نبرد روایتهاست، تأکید میکند که باید روایت درستی از حرکت تکاملی ایران در تأمین امنیت و سپس نهادینهسازی و گسترش آن با دستاوردهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پردازش و فراگیر شود.
به نوشته ظریف، نباید اجازه داد دشمنان خارجی و ناآگاهان داخلی از این دستاورد تاریخی، روایت ذلت، عقبنشینی یا پشیمانی از گذشته را برسازی کنند. پایان «تهدیدمداری» و آغاز «فرصتمداری»
رئیس اندیشکده پایاب در ادامه ایران را به عنوان دیرینهترین «تمدن-دولت» در جهان در گستره تاریخ بلند خود توصیف میکند که همواره آماج حملات بوده است.
او مینویسد مردم سرافراز ایران و تمدن و فرهنگ پویای ایرانی در چند هزاره گذشته توانستهاند با وجود همه هجمهها، حملات و ستمها، هویت ملی خود را حفظ کرده و بیگانگان را در فرهنگ و تمدن پویای خود جذب و هضم کنند.
ظریف معتقد است همین تجربه تاریخی به شکلگیری ذهنیتی «تهدیدمدار» در روان فردی و اجتماعی ایرانیان دامن زده و این ذهنیت به رفتار فردی، خانوادگی، اجتماعی، ملی، منطقهای و جهانی ما شکل داده است.
او بر همین اساس تأکید میکند اکنون که ایران توانسته است دوران «بزن در رو» را پایان دهد، باید ضمن هوشیاری در برابر چالشهای بیرونی و درونی، نگاه تهدیدمدار تاریخی خود را با نگاه فرصتمدار جایگزین کند تا امکان پیشرفت فراهم شود.
به نوشته ظریف، نگاه فرصتمدار تنها یک تغییر گفتمانی برای زمامداران و مردم نیست و این جهش گفتمانی نباید تنها در شعار خلاصه شود.
او تأکید میکند این تغییر باید خود را در شیوه برخورد سامانه زمامداری با مردم در داخل و روش کنشگری با دیگر کشورها، نهادهای چندجانبه و دیگر کنشگران در خارج نشان دهد. مردم بزرگترین ستون بازدارندگی کشور هستند
وزیر خارجه پیشین ایران، باور به مردم به عنوان بزرگترین ستون بازدارندگی کشور، نرمخویی با شهروندان و همافزایی و شکوفاسازی توانمندیهای جامعه مدنی، بخش خصوصی و کنشگران غیردولتی را پیشنیاز داخلی فرصتمداری میداند.
به نوشته او، مردم در دو جنگ اخیر نشان دادند که کلیدیترین ستون دفاع از این مرز و بوم هستند.
ظریف تأکید میکند این جایگاه باید به رسمیت شناخته شود و متناسب با چنین نگرشی، شیوه کنش سامانه زمامداری با مردم بازنگری شود.
او همچنین «برخورد با سازمان گسترده نفوذ در کشور» را پیشنیاز دیگر این حرکت میداند و معتقد است این سازمان همانند گذشته، کلیدیترین سد در برابر این جهش به سوی آینده خواهد بود. دیپلماسی؛ ستون امنیت ملی و ابزار نهادینهسازی قدرت
ظریف در عرصه پیرامونی و جهانی، باور به دیپلماسی به عنوان یکی از ستونهای کلیدی امنیت ملی و ابزار کانونی نهادینهسازی دیگر ستونهای قدرت ملی را از پیشنیازهای این جهش به سوی آینده میداند.
او همچنین بر بازگرداندن کشور به جایگاه مناسب در زنجیره تولید و ارزش جهانی تأکید دارد.
به نوشته ظریف، پیوند میان دیپلماسی و توانمندیهای سیاسی، اقتصادی و نظامی کشور، پیوندی کلیدی و دوسویه است.
از نگاه او، اراده ملی، انسجام داخلی، توان نظامی و حضور در زنجیرههای ارزش جهانی بسیاری از تهدیدها را خنثی کرده و فضای مناسب کنشگری را برای کارگزاران دیپلماسی فراهم میآورد؛ همزمان جایگاه کشور در عرصه جهانی نیز زمینه را برای نهادینهسازی و بهبود این توانمندیها فراهم میسازد.
دیپلمات پیشین کشورمان تأکید میکند که تغییر نگرش از تهدیدمداری به فرصتمداری، پیام مناسبی به ایرانیان داخل و خارج خواهد داد و اجماع شکننده ملی کنونی در برابر حملات را استوار و پایدار خواهد ساخت.
او معتقد است بازتاب این رویکرد خودباورانه و فرصتمدار در گفتار و عمل سیاست خارجی، جهان را نیز با فرصتی روبهرو خواهد کرد که عقلای منطقه و جهان آن را فرصتی برای جلوگیری از درگیریهای آینده و در راستای منافع خود خواهند انگاشت؛ هرچند اسرائیل و تندروها از آن عصبانی بوده و کارشکنی کنند.
