فرارو- وزارت امور خارجه در ساعات پایانی شب گذشته، بیانیهای منتشر کرد که نگاهی به تحولات هفتههای اخیر میانداخت. نگاهی به اخبار و بازتاب این بیانیه نشان میدهد که این اعلام موضع دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی، به نسبت موارد مشابه بیشتر مورد توجه قرار گرفت.
به گزارش فرارو، بیانیه وزارت امور خارجه را میتوان بیانیهای تند در قالب زبان و ادبیات دیپلماتیک ارزیابی کرد. با توجه به این که در بیش از سه ماه گذشته، این دستگاه دولتی نیز مانند دیگر بخشهای درگیر در روند جنگ و مذاکرات تحت فشارهای داخلی و خارجی قرار دارد، میشود چند نکته را میانسطور این بیانیه مورد بررسی قرار داد. اول؛ پیام داخلی و خارجی درباره دوگانه جنگ و دیپلماسی
متن بیانیه امور خارجه با پیامی درباره اعلام حمایت دیپلماتها از نیروهای نظامی آغاز میشود. تاکید بر این گزاره صرفاً مربوط به بیانیه اخیر نیست، بلکه در مصاحبه اخیر وزیر خارجه در برنامه «ماجرای جنگ»، مصاحبههای معاونان وزیر خارجه با رسانههای مختلف و صداوسیما، به خصوص کاظم غریبآبادی، و نشستهای هفتگی سخنگوی وزارت خارجه، همواره بر این مسئله پافشاری میشود.
تکرار مداوم این گزاره از سوی دیپلماتها و دیگر مقامات کشور، از فرماندهان نظامی تا قالیباف و ...، میتواند پیامی دوگانه در دل خود داشته باشد: پاسخ به پیام شکاف میان ارکان مختلف حاکمیت را که از سوی جریان تندرو در تجمعهای شبانه، شبکههای اجتماعی و صداوسیما در جامعه پمپاژ میشود، پاسخ دهد؛ و به طرف خارجی نیز یادآوری کند که در تهران شکافی میان این ارکان وجود ندارد.
چندی پیش عراقچی هم در برنامه «ماجرای جنگ» به این موضوع اشاره کرده بود که ایجاد تصویر وجود شکاف در حاکمیت جمهوری اسلامی، کشور را به سمت مرحله جدید جنگ هدایت میکند.
دوم؛ تهران از موضع ضعف مذاکره نمیکند
تاکید همیشگی دیپلماتها بر این که دیپلماسی تعطیل نمیشود، در واقع به نوعی یادآوری این سیاست سابقهدار در ایران است که اگر فرصتی وجود داشته باشد، از این ابزار هم برای پیشبرد اهداف استفاده خواهد شد. این گزاره از یک سو برخلاف خواستههای جریان تندروی داخلی طی سالهای گذشته است که همواره بر نفی دیپلماسی و مذاکره حتی در حادترین شرایط خارجی تاکید میکنند. در این بیانیه، علاوه بر این که تاکید میشود «از همه ابزارهای خود برای اعمال حق ذاتی دفاع مشروع در برابر این تجاوزها استفاده خواهد کرد»، در بخشهای بعدی نیز تفاهمنامه ایران – آمریکا چند بار مورد استناد قرار میگیرد. بیانیه وزارت خارجه در این شرایط دیپلماسی را نفی نمیکند و با توجه به این که دستگاه دیپلماسی مجری و نه تعیینکننده سیاست خارجی نظام است، این موضوع را میتوان در نظر گرفت که «همه ابزارها» در دسترس و روی میز هستند. سوم؛ سندی بالاتر از تفاهمنامه، میان ایران و آمریکا وجود ندارد
واکنش وزارت خارجه به تجاوزهای نظامی آمریکا به ایران، به خصوص در دوره جدید، بر مبانی حقوق بینالملل، اسناد و منشور ملل متحد، سوابق تاریخی (اشاره به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) و همچنین تفاهمنامهای است که ۲۸ خرداد میان مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ به امضا رسید.
تاکید چندباره بیانیه بر نقض تفاهمنامه از سوی آمریکا در هفتههای گذشته و استناد به چارچوب تعیینشده در این تفاهمنامه برای پایان جنگ، میتواند اشاره به اظهارات اخیر وزیر خارجه جمهوری اسلامی، رئیس مجلس، حامیان دولت و مطالبهگران داخلی پایان جنگ درباره اهمیت تفاهمنامه باشد. در عین این که تاکید میشود جمهوری اسلامی از حقوق حاکمیتی خود کوتاه نخواهد آمد، اما سند و چارچوبی بالاتر از تفاهمنامه وجود ندارد. چارچوب تفاهمنامه میتواند در ادبیات سیاسی فعلی جای فرمول برجام را بگیرد؛ فرمولی که همواره از سوی ایران به عنوان تنها مسیر موجود برای پایان مناقشه هستهای به آمریکا ارائه میشد. چهارم؛ دفاع مشروع در چارچوب نظام بینالملل
این بیانیه بر دفاع مشروع در چارچوب قوانین، حقوق و نظام بینالملل تاکید دارد. به رغم این که انتقادات مستقیمی به انفعال شورای امنیت سازمان ملل و دبیرکل این سازمان وارد میکند، اما تلاش دارد اقدامات ایران را در چارچوب هنجارهای جاری تعریف کند. این موضوع نیز برخلاف جریان مطالبات و چارچوب ذهنی جریان تندروی داخلی است که اعتقاد دارد با توجه به ناعادلانه بودن نظام بینالملل، ایران باید از این حدود خارج شود؛ چرا که طرف مقابل جمهوری اسلامی پایبندی به این اصول ندارد.
در نقطه مقابل، این تحلیل از سوی صاحبنظران ارائه میشود که قوانین بینالمللی در راستای خواستههای قدرتهای بزرگ نوشته شدهاند و دیگر کشورها با توجه به امکانات و ظرفیتهایشان در فضای بینالملل امکان بازیگری، کنش و واکنش دارند. بیانیه وزارت امور خارجه به تحلیل دوم نزدیک است، چرا که تلاش میکند اقدامات ایران را در این چارچوب قرار دهد. پنجم؛ تنگه هرمز رها نخواهد شد
بند ۵ تفاهمنامه ایران و آمریکا، به صورت جدی مد نظر و مورد توجه ایران است. هرچند این موضوع نیز مورد تاکید قرار میگیرد که حتی بدون تفاهمنامه نیز ایران به عنوان کشور ساحلی از حقوق خود صرف نظر نمیکند. اما این موضوع نیز چه در اظهارات مقامات رسمی کشور و چه در این بیانیه، در چارچوب قواعد بینالمللی مطرح میشود. تحلیلی در ایران وجود دارد که میگوید اگر موضوع تنگه هرمز آنطور که تهران میخواهد به نتیجه نرسد، نتیجه جنگ آن چیزی نخواهد بود که انتظارش وجود دارد. هرچند در این موضوع نیز میان دو تحلیل و نظر «اعمال حاکمیت یکطرفه بر تنگه هرمز از سوی ایران» و «توافق میان ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی»، عملکرد و بیانیه وزارت خارجه بر اساس نظر دوم پیش میرود.
