محمدجواد حقشناس در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: «۱۲۰ سال از مشروطه میگذرد، بیش از یک سده از روزهایی که ایرانیان، پس از سالها استبداد کوشیدند رابطهای تازه میان مردم، قدرت و قانون برقرار کنند. صدور فرمان مشروطیت در ۱۴مرداد ۱۲۸۵، آغاز تجربهای بزرگ برای ساختن ایران نو بود. قانون، مجلس، مسوولیت حکومت، مشارکت مردم و آزادی بیان، از آن پس جایگاهی تازه در زندگی سیاسی و اجتماعی ایران یافت. اکنون در ۱۲۰ سالگی مشروطه، پرسش این است که از آن تجربه بزرگ که حاصل تلاش و کوشش فراوان نیاکان است، چه آموختهایم و چه چیزی از آن برای ایران امروز به میراث رسیده است؟
نهضت مشروطه یکشبه پدید نیامد. حاصل سالها تلاش، اندیشهورزی و مطالبهگری روشنفکران، آزادیخواهان، روحانیان، بازرگانان و گروههای گوناگون اجتماعی بود. نهضت در آغاز با اعتراض مدنی، تحصن، مهاجرت و خواست عمومی برای عدالتخانه شکل گرفت و سرانجام به صدور فرمان مشروطیت انجامید.
عدالتخانه، حاکمیت قانون، تشکیل مجلس، تدوین قانون اساسی و گسترش آزادی بیان و مطبوعات از مهمترین دستاوردهای این جنبش بزرگ اجتماعی بود. مشروطه از این دیدگاه تنها یک تحول سیاسی در ایران نبود؛ تجربهای پیشرو در قانونخواهی و نهادسازی سیاسی در منطقه و یکی از جنبشهای پیشگام عصر جدید در آسیا بود.
ایرانیان در آن روزگار، از نخستین ملتهای آسیا بودند که برای مهار قدرت خودکامه و استقرار حکومت قانون، به تشکیل مجلس و تدوین قانون اساسی روی آوردند. البته مشروطه را نمیتوان با معیارهای امروز سنجید و نباید آن را در روایتی ساده خلاصه کرد. این نهضت مجموعهای از آرمانها، تلاشها، اختلافها، کامیابیها و ناکامیها بود.
پس از استبداد صغیر، مقاومت مسلحانه نیز به بخشی از این تاریخ بدل شد. با این همه، خواست بنیادین مشروطه روشن بود: محدود شدن قدرت خودکامه و قرار گرفتن حکومت در چارچوب قانون. جغرافیای ملی مشروطه- مشروطه را نمیتوان به یک شهر و چند چهره فروکاست. این نهضت در جغرافیای گسترده ایران شکل گرفت و بالید. تهران کانون مجلس و کشمکشهای سیاسی بود. تبریز به سنگر بزرگ دفاع از مشروطه …
