رویداد۲۴ | روز گذشته روزنامه والاستریت ژورنال مدعی شد ایران در دوره آرامش پس از تفاهم اخیر، با بازآرایی ساختارهای امنیتی، تقویت توان موشکی و پهپادی و توسعه اقدامات ضدجاسوسی، خود را برای احتمال ازسرگیری و گسترش جنگ با آمریکا آماده میکند؛ گزارشی که به ادعای ارزیابیهای اطلاعاتی، نشاندهنده سناریوهای جدید تهران در منطقه است. حالا نیویورک تایمز هم گزارشی منتشر کرده و مدعی است که انتصابات اخیر رهبری نشان می دهد ایران همزمان آماده مقابله با حمله خارجی و اعتراضات داخلی ناشی از افزایش فشارهای اقتصادی بر مردم می شود.
نیویورک تایمز در یادداشتی مدعی شده انتصاب مجموعهای از فرماندهان باسابقه و تندرو به عالیترین مناصب امنیتی، روشنترین نشانه برای برنامه ایران در روزهای پیش روست.
این رسانه به نقل از تحلیلگران مدعی شده این تغییرات که در ماه جاری انجام شده، نشان میدهد او میخواهد ایران را در وضعیت آمادهباش جنگی نگه دارد؛ هم برای تقابل طولانیمدت و بدون افق روشن با آمریکا و هم برای کنترل نارضایتی داخلی.
این انتصابات همچنین بازتابدهنده ساختاری است که هنوز نتوانسته راهبردی پایدار برای بازدارندگی در برابر واشنگتن پیدا کند؛ آن هم در شرایطی که تهران میکوشد بدون واگذاری اهرمهای راهبردی خود، بهویژه کنترل تنگه هرمز، راهی برای پایان جنگ بیابد.
رهبران امنیتی جدید ایران نخست باید دورهای از بلاتکلیفی را مدیریت کنند. درگیریهای بزرگ کاهش یافته، اما نه واشنگتن و نه تهران حاضر نیستند برای توافق درباره تنگه هرمز امتیاز جدی بدهند. در عین حال، مهلت ۶۰ روزه رسیدن به توافق بر سر برنامه هستهای ایران نیز روز دوشنبه به پایان رسید. این بنبست منطقه را در وضعیتی قرار داده که هر لحظه ممکن است دوباره به جنگ تمامعیار منجر شود.
این رسانه مدعی است که از جمله انتصابات جدید، محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه در دوران جنگ ایران و عراق است که به ریاست شورای عالی امنیت ملی منصوب شده است. حسین طائب، روحانی و رئیس پیشین دستگاه اطلاعاتی سپاه، نیز مسئولیت بسیج را بر عهده گرفته. این بازآرایی شامل رئیس جدید ستاد کل نیروهای مسلح، فرمانده جدید سپاه پاسداران و فرمانده جدید نیروی دریایی سپاه نیز میشود؛ سمتی که با توجه به اهمیت روزافزون تنگه هرمز، حساسیت ویژهای پیدا کرده است.
بیشتر منصوبان رهبری جدید از نسل قدیمی مدیران جمهوری اسلامیاند؛ کسانی که در انقلاب ۱۳۵۷ نقش داشتند و در جنگ ایران و عراق فرمانده بودند. خود رهبر ایران نیز در جریان آن جنگ با برخی از آنها روابط نزدیکی شکل داده بود؛ از جمله محسن رضایی که فرمانده او بود و حسین طائب که در گردان او حضور داشت.
برخی از این افراد، بهویژه محسن رضایی، سابقه دفاع از اهداف حداکثری نظامی دارند. او در گذشته تلاش کرده بود رهبران ایران را متقاعد کند که به جای پذیرش آتشبس، جنگ با عراق را ادامه دهند، چون معتقد بود ایران میتواند اهرم بیشتری برای رسیدن به توافق بهتر به دست آورد.
بحث مشابهی اکنون در ایران درباره چگونگی پایان جنگ با آمریکا جریان دارد.
میانهروهای دولت، از جمله مسعود پزشکیان، میگویند ایران باید از کنترل مؤثر خود بر تنگه هرمز استفاده کند و به توافق برسد.
اما تندروها خواهان گرفتن امتیازات بیشترند و ترجیح میدهند موضع تهاجمی خود را حفظ کنند تا آمریکا را از مداخله نظامی دوباره منصرف کنند.
آنها استدلال میکنند که دو جنگ اخیر که آمریکا و اسرائیل آغاز کردند، یکی در ژوئن ۲۰۲۵ و دیگری در فوریه امسال، زمانی آغاز شد که ایران در حال مذاکره با دولت ترامپ بود. همچنین به توافق هستهای ۲۰۱۵ اشاره میکنند که ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد.
هادی برهانی، استاد مطالعات اسرائیل دانشگاه تهران به نیویورک تایمز گفته: «تندروها بهشدت قدرت گرفتهاند و استدلال میکنند ــ و به نظر میرسد تاریخ نیز از آنها پشتیبانی کرده ــ که غرب اساساً قابل اعتماد نیست.»
او افزود از نگاه این جریان، تنها زبانی که غرب میفهمد «مقاومت، بازدارندگی نظامی و آنقدر پرهزینه کردن هر مداخله غربی در منطقه است که اساساً غیرقابل تحمل شود.»
عبدالرسول دیوسالار، کارشناس ایران در دانشگاه کاتولیک میلان، میگوید این انتصابات علاوه بر نمایش موضع تهاجمی، بازتاب تلاش تهران برای یافتن یک رویکرد جدید بازدارندگی در برابر واشنگتن است.
بیشتر بخوانید:
همه ما جاسوسیم؛ از مصاحبهکننده با رسانههای خارجی تا ارسال کننده مقاله به دانشگاههای جهان | تاملی بر مصوبه تازه مجلس
حسین طائب؛ بازگشت شیخ امنیتی به سازمان بسیج
بیشتر منصوبان جدید، از جمله محسن رضایی، از بازگشت به تفاهمنامه کوتاهمدتی حمایت کردهاند که در ماه ژوئن با دولت ترامپ امضا شد؛ سندی که قرار بود زمینه را برای توافق بر سر برنامه هستهای ایران فراهم کند.
اما آنها تأکید کردهاند تنها در صورتی به آن تفاهم بازمیگردند که مفاد آن مطابق تفسیر ایران اجرا شود؛ بهویژه اینکه تهران تا دستیابی به توافق نهایی، کنترل تنگه هرمز را حفظ کند و این اهرم را پیشاپیش واگذار نکند.
دیوسالار گفت: «در عمق این رویکرد، نوعی عملگرایی و میل به یافتن راهحل وجود دارد. آنها میخواهند امنیتشان تضمین شود.»
به گفته ناظران، آیتالله خامنهای خود را با افرادی احاطه کرده که اگر شرایط مناسب باشد آماده مذاکرهاند، اما اگر شرایط مطلوب نباشد، حاضرند جنگ را نیز طولانی کنند.
نیویورک تایمز مدعی است که این رویکرد با روش پدر و سلف او، آیتالله علی خامنهای، تفاوت دارد.
آیتالله علی خامنهای نسبت به مذاکره با آمریکا بدبین بود اما در تقابل نظامی مستقیم با واشنگتن محتاطتر عمل میکرد.
در دوران رهبری او، ایران هنگام پاسخ موشکی به کشتهشدن قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰، پیشاپیش نشانههایی از حمله خود ارسال کرد. تهران همچنین پیش از حمله تلافیجویانه سال گذشته به پایگاه آمریکا در قطر، پس از ورود جنگندههای آمریکایی به حملات اسرائیل علیه ایران، هشدار داده بود.
اما به گفته برخی تحلیلگران، رهبر جدید آمادگی بیشتری برای آغاز مستقیم درگیری با واشنگتن نشان داده است و آنها به تصمیم ایران برای شروع دور اخیر درگیریهای نظامی اشاره میکنند.
سینا طوسی، کارشناس ایران در مرکز سیاست بینالملل در واشنگتن به نیویورک تایمز گفته «این به معنای کنار گذاشتن دیپلماسی با آمریکا نیست. بلکه نشاندهنده رویکرد سختگیرانهتری به دیپلماسی است.»
او افزود: «ایران حاضر است برای پایان جنگ مذاکره کند، اما در عین حال آماده است به جای پذیرش توافقی ناقص یا موقت که آن را در برابر فشار یا حمله دوباره آمریکا آسیبپذیر کند، وارد یک درگیری طولانی شود.»
به نظر میرسد رهبران ایران روی این حساب باز کردهاند که تهران میتواند درد اقتصادی را طولانیتر از زمانی تحمل کند که ترامپ بتواند تبعات جنگ را در داخل آمریکا تاب بیاورد.
این راهبرد اما برای حدود ۹۰ میلیون ایرانی پیامدهای جدی دارد؛ مردمی که با اقتصادی در حال سقوط آزاد دستوپنجه نرم میکنند و دائماً با خطر بازگشت جنگ تمامعیار روبهرو هستند.
شرایط وخیم اقتصادی پیش از آغاز جنگ نیز به اعتراضات سراسری دامن زده بود. با ادامه مشکلات اقتصادی، خطر اعتراضات تازه همچنان جدی است.
یکی از دلایلی که انتصاب حسین طائب به ریاست بسیج اهمیت دارد همین موضوع است. آیت الله علی خامنه ای در سال ۲۰۲۲ او را از ریاست اطلاعات سپاه برکنار کرد. طائب حتی در درون ساختار سیاسی جمهوری اسلامی به شخصیتی مناقشهبرانگیز تبدیل شده بود و محمود احمدینژاد، رئیسجمهور پیشین، او را متهم کرده بود که علیه مخالفان سیاسی پروندهسازی میکند.
