رویداد۲۴| انتصاب محسن رضایی بهعنوان نماینده رهبر جمهوری اسلامی در شورای عالی امنیت ملی و دبیر این شورا، داغترین خبر اینروزها است. رضایی در شرایطی جای محمدباقر ذوالقدر را گرفته که عمر دبیری ذوالقدر کمتر از پنج ماه بود و اکنون، همزمان با تغییر چهره نماینده رهبر در شعام، بحثها درباره نقش دولت پزشکیان، وزن جریانهای نظامی و جهتگیری آینده سیاست امنیتی و خارجی جمهوری اسلامی دوباره بالا گرفته است. حکم انتصاب رضایی از سوی مسعود پزشکیان صادر شده و به گفته سیدمهدی طباطبایی معاون دفتر رئیس جمهور این موضوع در پی استعفای ذوالقدر صورت گرفته است.
واکنش مقامهای رسمی عمدتاً تشریفاتی و حمایتی بوده است. تاکنون رئیس قوه قضائیه، رئیس مجلس، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، فرمانده کل ارتش، وزیر دفاع و معاون رئیسجمهور انتصاب رضایی را تبریک گفتهاند.
واکنشها در فضای مجازی و رسانهای، اما از همان ساعات نخست نشان داد که این انتصاب برای جریانهای سیاسی مختلف، معنایی فراتر از تغییر یک دبیر دارد. از یک سو، چهرهها و رسانههای نزدیک به جریان اصولگرای تندرو از آمدن رضایی استقبال کردهاند و آن را نشانهای از تغییر مسیر در شعام دانستهاند؛ از سوی دیگر، برخی چهرههای نزدیک به دولت و جریان اصلاحطلب با اشاره به حساسیت موقعیت جدید، درباره هزینه تصمیمها و پیامدهای آن هشدار دادهاند.
یکی از روشنترین واکنشها از سوی جریانهایی آمده که در ماههای گذشته با هرگونه توافق و مذاکره با آمریکا مخالفت کردهاند. در کانالها و رسانههای نزدیک به این جریان، انتصاب رضایی با نوعی رضایت و حتی جشن رسانهای همراه شده است؛ چرا که از نگاه آنان، کنار رفتن ذوالقدر و آمدن رضایی میتواند نشانه تغییر موازنه در شورای عالی امنیت ملی باشد. علی الاصول دوم؟
امیرحسین ثابتی، نماینده مجلس و از چهرههای نزدیک به جبهه پایداری، در شبکه ایکس مدعی شد که مسعود پزشکیان برای مدتی در برابر دستور رهبر جمهوری اسلامی برای جایگزینی رضایی با ذوالقدر مقاومت کرده است. ثابتی این تغییر را «علیالاصول» دوم توصیف کرد؛ اشارهای مستقیم به سخنان پیشین رضایی درباره اختلاف نظر در سطح عالی تصمیمگیری.
همزمان، بخشهایی از جریان مخالف مذاکره دوباره فیلمها و اظهارات قبلی رضایی را بازنشر کردند؛ از جمله جایی که او گفته بود وقتی رهبر میگوید «علیالاصول نظر دیگری داشتم»، یعنی نظر متفاوتی با نظر شورای عالی امنیت ملی وجود داشته است. سخنان رضایی درباره منتفی شدن تفاهمنامه اسلامآباد نیز بار دیگر به موضوع بحث تبدیل شده است.
اهمیت این بازنشرها در این است که مخالفان مذاکره میخواهند از تغییر دبیر شعام یک روایت سیاسی بسازند: اینکه در جریان آتشبس، مذاکرات و تفاهمنامه اسلامآباد، میان دولت، تیم مذاکرهکننده و بخشی از ساختار قدرت اختلاف نظر وجود داشته و اکنون با تغییر نماینده رهبر در شعام، توازن به سود جریان سختگیرتر تغییر کرده است.
علی بهادری جهرمی، سخنگوی دولت ابراهیم رئیسی، نیز در واکنش به این انتصاب نوشت که رهبر جمهوری اسلامی بارها جدیت خود را در «تحول در حکمرانی» نشان داده و به باور او «پیامها همه روشن است» و همه باید خود را با الزامات این تحول آماده کنند. خرسندی رسانه جبهه پایداری
رجانیوز، ارگان رسانهای جبهه پایداری، صریحتر از دیگران به سراغ رابطه میان برکناری ذوالقدر و پرونده مذاکرات رفت. این رسانه در مطلبی با عنوان «عزل ذوالقدر و افشای دروغ "مذاکره و تفاهم فریب جنگی بود"» نوشت که خداحافظی زودهنگام ذوالقدر نمیتواند مستقل از روند آتشبس، مذاکرات و تصویب تفاهمنامه اسلامآباد ارزیابی شود.
رجانیوز استدلال خود را بر این اساس بنا کرده که اگر واقعاً آنچه در اسلامآباد رخ داده، یک «نقشه جنگی» برای فریب طرف مقابل بوده است، ذوالقدر که در مقام نماینده رهبر و دبیر شعام در این فرآیند حضور داشته، نباید بابت آن کنار گذاشته میشد. این رسانه حتی با اشاره به روایت «اسلامآباد یک برنامه جنگی بود»، که پیشتر از سوی مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف، مطرح شده بود، نتیجه میگیرد که تغییر ذوالقدر نشان میدهد این روایت نمیتواند توضیح کاملی برای آنچه در مذاکرات گذشته رخ داده باشد.
رجانیوز در نهایت نتیجه سیاسی بزرگتری میگیرد و مینویسد که اکنون مشخص شده «نه همه چیز با رهبری هماهنگ بود و نه اسلامآباد نقشه فریب و جنگ». این برداشت البته روایت یک رسانه سیاسی است، اما اهمیت آن در این است که نشان میدهد حتی در اردوگاه اصولگرایان، انتصاب رضایی به فرصتی برای بازخوانی اختلافات پشت پرده مذاکرات و آتشبس تبدیل شده است. آزمون ولایتپذیری پزشکیان؛ فشار مستقیم بر دولت
هاتف صالحی، فعال اصولگرا، از زاویه دیگری به این تغییر نگاه کرده است. او اساساً مسئله را به آزمونی برای مسعود پزشکیان تبدیل کرده و نوشته است که با استعفای محمدباقر ذوالقدر و افزوده شدن محسن رضایی به ترکیب شورا به عنوان نماینده رهبر، رئیسجمهور باید هرچه سریعتر استعفای ذوالقدر را بپذیرد و رضایی را بهعنوان دبیر جدید معرفی کند.
صالحی در پیام خود تأکید کرده که قرار است از ظرفیتهای ذوالقدر در جایگاه دیگری استفاده شود و هرگونه تأخیر در تغییر دبیر میتواند هزینه سیاسی و مدیریتی برای دولت ایجاد کند. او حتی از پزشکیان خواسته است از «مشاورههای ناصواب» اطرافیانش دوری کند و این تصمیم را به «آزمون ولایتپذیری» رئیسجمهور تعبیر کرده است.
این ادبیات، یک نکته مهم را درباره فضای سیاسی پس از انتصاب رضایی روشن میکند: بخشی از جریان اصولگرا صرفاً به تغییر دبیر شعام نگاه نمیکند، بلکه آن را فرصتی برای سنجش میزان همراهی دولت پزشکیان با تصمیمهای مورد نظر رهبر جمهوری اسلامی میداند. پشت پرده انتصاب محسن رضایی
علی قلهکی، فعال اصولگرا، روایت متفاوت و جزئیتری از روند این تغییر ارائه کرده است. به گفته او، بعد از شهادت علی لاریجانی، پزشکیان دو گزینه برای دبیری شعام پیشنهاد کرده بود؛ محمدباقر ذوالقدر و محسن رضایی. قلهکی میگوید با توجه به تمایل بیشتر دولت، در نهایت حکم دبیری ذوالقدر صادر شد.
بر اساس روایت او، ذوالقدر از چهارم فروردین تا ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ دبیر شعام بود و در همین مدت انتقادهایی درباره عملکرد او شکل گرفت. قلهکی همچنین مدعی است که بحث جابهجایی یا استعفای ذوالقدر بیش از یک ماه مطرح بوده و در برخی مسائل مرتبط با تحولات امنیتی و حوادث مربوط به تنگه هرمز نیز عملکرد او محل انتقاد قرار گرفته است.
مهمتر از همه، قلهکی مدعی است که حکم نمایندگی رضایی از سوی رهبر جمهوری اسلامی و دبیری او از مدتها قبل قطعی شده بود، اما اختلاف در دولت بر سر جابهجایی ذوالقدر باعث تأخیر در اجرای آن شده است. او حتی به مصاحبه اخیر پزشکیان اشاره کرده و آن را مؤید وجود اختلاف در این زمینه دانسته است. زور حامیان جنگ بیشتر شد؟
یکی دیگر از محورهای مهم واکنشها، به سابقه و مواضع خود محسن رضایی مربوط است. رضایی برای بخش بزرگی از جریان اصولگرای نظامی، چهرهای با سابقه طولانی در ساختار امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی است و سالها فرمانده سپاه پاسداران بوده است.
قلهکی میگوید برخی مواضع محکم رضایی پس از جنگ اخیر در بخشهایی از دولت به اشتباه به معنای استقبال از جنگ دوباره تفسیر شده و همین موضوع باعث شده بود مخالفانی در دولت پیدا کند.
اکنون بازگشت رضایی به مرکز تصمیمگیری امنیتی، برای مخالفانش این نگرانی را ایجاد کرده که وزن نگاه نظامی در سیاست خارجی و امنیتی افزایش یابد. در مقابل، حامیان او دقیقاً همین سابقه را نقطه قوت میدانند و معتقدند کسی که تجربه فرماندهی در جنگ و سالها حضور در سطوح عالی امنیتی را داشته، برای شرایط پرتنش فعلی گزینه مناسبی است. آیا تغییرات دیگری در راه است؟
قلهکی در ادامه تحلیل خود، انتصاب رضایی را محدود به تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی نمیداند و مدعی است ممکن است در آینده نزدیک احکام دیگری نیز در حوزه نظامی کشور صادر شود؛ تغییراتی که به گفته او میتواند مکمل حضور رضایی در شعام باشد. او البته جزئیاتی درباره اینکه این تغییرات احتمالی در چه سطوحی خواهد بود ارائه نکرده است.
این فعال اصولگرا همچنین با اشاره به اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره تمایل آمریکا به خروج از درگیری نظامی با ایران و همزمانی آن با تحرکات نظامی اسرائیل، هشدار داده که نباید تصور کرد پرونده رویارویی نظامی کاملاً بسته شده است. قلهکی از ضرورت «حداکثر احتیاط» تا پایان سال ۱۴۰۵ سخن گفته و معتقد است از نگاه طرف مقابل، هنوز اهدافی در عرصه نظامی دنبال میشود.
او در بخش دیگری از نوشته خود نیز نوشته که افرادی که در سالهای اخیر، بهویژه پس از حمله ۷ اکتبر، در جلسات خصوصی با محسن رضایی حضور داشتهاند، معتقدند او بسیاری از تحولات اخیر را از قبل پیشبینی کرده بود. این ادعا البته از سوی قلهکی مطرح شده و برای ارزیابی صحت آن، شواهد مستقلی در دست نیست. هشدار معنادار حسامالدین آشنا
اما در میان واکنشهای متفاوت، پیام حسامالدین آشنا، مشاور رئیسجمهور در دولت حسن روحانی، لحن متفاوتی داشت. آشنا بدون اشاره مستقیم به نام رضایی یا فرد خاصی نوشت: «چون اجازه یک خطای تحلیلی هم نداری؛ باید خیلی مراقب باشی. چون هزینه اشتباه تو را یک ملت میپردازد؛ باید خیلی مراقب باشی. چون هزینه بیتصمیمی تو را چند نسل میپردازد؛ باید خیلی مراقب باشی.»
این پیام را میتوان یک هشدار غیرمستقیم درباره حساسیت تصمیمگیریهای شورای عالی امنیت ملی در شرایط فعلی دانست. شعام نهادی است که سیاستهای دفاعی و امنیتی کشور را هماهنگ میکند و طبق اصل ۱۷۶ قانون اساسی، رئیسجمهور ریاست آن را بر عهده دارد.
از این منظر، اهمیت تغییر دبیر تنها به شخصیت فرد منصوبشده محدود نیست؛ مسئله اصلی این است که دبیرخانه شعام در دوره جدید چه نقشی در تعیین اولویتهای امنیتی، سیاست خارجی و نحوه مواجهه با تهدیدهای خارجی خواهد داشت. شعام در آستانه یک دوره متفاوت
در نهایت، اهمیت انتصاب محسن رضایی را باید در کنار مجموعه تحولات ماههای اخیر در ساختار قدرت دید. شورای عالی امنیت ملی پس از کشته شدن علی لاریجانی، در فاصلهای کوتاه شاهد تغییر دبیر شد و ذوالقدر که با حکم پزشکیان و موافقت رهبر به این سمت رسیده بود، کمتر از پنج ماه بعد کنار رفت.
اکنون رضایی وارد شورایی شده که هم ریاست آن در اختیار پزشکیان است و هم بخش مهمی از اعضای آن از عالیترین سطوح نظامی، سیاسی و امنیتی کشور میآیند. از همین رو، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چرا ذوالقدر رفت و رضایی آمد؛ پرسش مهمتر این است که این جابهجایی قرار است کدام موازنه را در شعام تغییر دهد؟
واکنشهای جریان پایداری و اصولگرایان مخالف مذاکره، پاسخ خود را تا حد زیادی روشن کردهاند: آنان این تغییر را نشانه فاصله گرفتن از مسیری میدانند که به مذاکرات و تفاهمنامه اسلامآباد منتهی شد. در مقابل، هشدارهایی مانند پیام آشنا و نگرانیهایی که از سوی منتقدان دولت مطرح شده، بر هزینه تصمیمهای امنیتی و خطر خطای محاسباتی تأکید دارد.
به این ترتیب، محسن رضایی در شرایطی به شعام بازگشته که این شورا بیش از هر زمان دیگری در مرکز تصمیمگیری درباره آینده سیاست خارجی، مذاکره، آتشبس و احتمال درگیری دوباره قرار دارد. تغییر صندلی دبیر شعام شاید روی کاغذ یک حکم اداری باشد، اما واکنشهای گسترده به آن نشان میدهد که درون ساختار قدرت، این جابهجایی بهعنوان نشانهای از تغییر موازنه در تصمیمگیریهای امنیتی دیده میشود.
