زمین‌لرزه‌ای که هنوز ادامه دارد | اسناد بریتانیا از طرحی ۴۰ برای فلسطین پرده برداشت

رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- تصور کنید در آغاز دهۀ ۱۹۸۰ ایستاده‌اید؛ خاورمیانه‌ای که روی لبۀ پرتگاه می‌لرزد. جنگ‌هایی که از مرز‌ها می‌گذرند و همه‌چیز را می‌بلعند، دولت‌هایی که مثل خانه‌های کاهی فرو می‌ریزند، و انسان‌هایی که از خانه‌هایشان رانده می‌شوند تا به «مسئله» تبدیل شوند—نه انسان، بلکه «مسئله». لبنان در آن روز‌ها میدان جنگی بود که در آن نیرو‌های منطقه‌ای و جهانی با هم می‌جنگیدند، هر کدام با نقشه‌ای متفاوت. تابستان ۱۹۸۲؛ اسرائیل تا قلب بیروت پیش می‌راند و سازمان آزادی‌بخش فلسطین را در محاصره‌ای خفقان‌آور به تسلیمی تحقیرآمیز می‌کشاند. اما پرسش واقعی بعد از آن آغاز شد: این میلیون‌ها انسان آواره که از لبنان به هر سویی پراکنده می‌شوند، سرانجام کجا قرار است «جا» بگیرند؟

اسناد تازه پاسخی شگفت‌انگیز و در عین حال آشنا می‌دهند: سینا. همان نامی که در تاریخ بار‌ها به‌عنوان «راه‌حل» مطرح شده است. پس از طوفان، چه چیزی باقی ماند؟

وقتی کشتی‌ها در پایان تابستان ۱۹۸۲ از بندر بیروت دور شدند و نیرو‌های مسلح فلسطینی را به تونس و دیگر مقصد‌ها بردند، دوربین‌ها تصویری از پایان ثبت کردند. اما این پایانی دروغین بود. آنچه پشت سر ماند اردوگاه‌هایی بود که حالا از رهبری نظامی خود محروم شده بودند؛ اردوگاه‌هایی که در لبنان نه تنها سکونتگاه، بلکه تلاقی‌گاه سیاست، تفنگ، انتقام و حافظه بودند.

حملۀ اسرائیل هرچه هم که به نظر موفق می‌آمد، مسئله را حل نکرد؛ فقط جابه‌جایش کرد و تکه‌تکه‌ترش ساخت. خروج نیرو‌های مسلح به معنای پایان حضور فلسطینیان نبود؛ به معنای بی‌پناه‌تر شدن آنها بود؛ و این در کشوری اتفاق می‌افتاد که توازن جمعیتی و سیاسی‌اش به‌قدری شکننده است که هر موج جمعیتی می‌تواند زلزله‌ای سیاسی به پا کند. کمی بعد، ترور بشیر جمیل و سپس کشتار هولناک صبرا و شتیلا به جهان نشان داد که «پس از جنگ» می‌تواند از خود جنگ بی‌رحم‌تر باشد. …