رویداد۲۴| به نقل از الجزیره؛ پیمان دفاعی متقابل جدید میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، پرسشهایی را درباره تغییرات ژئوپلیتیکی در خاورمیانه مطرح کرده است؛ منطقهای که پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخی کشورها را به سمت جستوجوی ترتیبات جدید برای حفاظت از امنیت خود سوق داده است.
این پیمان که «توافقنامه مشترک دفاعی مکه» نام گرفته است، روز جمعه در شهر مکه در عربستان سعودی به امضا رسید.
در بیانیه این نشست آمده است: «هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و تصریح میکند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه همه آنها تلقی خواهد شد.»
در ادامه این بیانیه آمده است: «این توافق همچنین بر تقویت تمامی ابعاد همکاریهای دفاعی میان سه کشور تأکید دارد.»
هنوز مشخص نیست که چنین توافقی در عمل دقیقاً چه شکلی به خود خواهد گرفت، اما تحلیلگران میگویند این پیمان نشاندهنده افزایش پرسشها درباره دوام و اعتبار تضمینهای امنیتی آمریکا در منطقه است.
کریستیان کوتس اولریخسن، پژوهشگر حوزه خاورمیانه در مؤسسه سیاست عمومی بیکر در دانشگاه رایس، در گفتوگویی ایمیلی با الجزیره گفت: «کشورهای منطقه بیش از یک دهه است که نسبت به قابل اتکا بودن شراکت امنیتی آمریکا، تردیدهای فزایندهای داشتهاند.»
او افزود: «هم تصمیم به آغاز عملیات نظامی علیه ایران و هم نحوه پیشبرد جنگ پس از آن، در کنار تلاشهای مقطعی و رفتوبرگشتی برای پایان دادن به آن، این نگرانیها را تشدید کرده و تلاشها برای متنوعسازی روابط امنیتی و دفاعی را سرعت بخشیده است.»
با این حال، اولریخسن تأکید کرد که ایجاد پیمانهای دفاعی جدید احتمالاً با هدف «جایگزین کردن یا کنار گذاشتن آمریکا» انجام نمیشود، بلکه هدف آن فراهم کردن «گزینههای راهبردی و سیاستی بیشتر» است.
ابهام درباره نقش آمریکا
در حالی که دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنوز موضعی درباره این پیمان اتخاذ نکرده است، تحلیلگران میگویند این توافق تلاشی از سوی سه کشور برای بازتنظیم جایگاه و روابط خود پس از آشفتگیهای ناشی از جنگ با ایران است.
سینا توسی، تحلیلگر مرکز سیاست بینالملل، در گفتوگو با الجزیره گفت: «این یکی از نخستین نشانههای مهم ژئوپلیتیکی است که نشان میدهد نظم منطقهای تحت تأثیر جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در حال بازتعریف شدن است.»
او افزود: «اهمیت این توافق کمتر به ایجاد یک ائتلاف نظامی رسمی مربوط میشود و بیشتر به این موضوع بازمیگردد که این توافق درباره نحوه بازنگری کشورهای منطقه در محاسبات امنیتی خود چه پیامی دارد.»
توسی به اتحاد و شراکت دیرینه میان آمریکا و عربستان سعودی اشاره کرد. دو کشور برای چندین دهه روابط نزدیکی داشتهاند که بر پایه منافع امنیتی مشترک شکل گرفته است. اما به گفته او، پیمان جدید میتواند نشانهای از آن باشد که عربستان سعودی به دنبال گسترش ائتلافهای امنیتی خود است.
توسی توضیح داد: «به نظر میرسد عربستان سعودی به جای آنکه عمدتاً به واشنگتن متکی باشد، در حال گسترش شراکتهای امنیتی خود و فراهم کردن زمینه برای شکلگیری ترتیبات امنیتی بیشتر در داخل منطقه است.» او تأکید کرد: «این احتمالاً مهمترین نکتهای است که باید از این تحول برداشت کرد.»
گزارشهای رسانهای همچنین نشان دادهاند که شرکای آمریکا در خاورمیانه از این موضوع ناراضی بودهاند که دولت ترامپ جنگ ماه فوریه علیه ایران را آغاز کرد، بدون آنکه ظاهراً توجه کافی به تأثیرات این جنگ بر متحدان و شرکای واشنگتن در منطقه داشته باشد.
نیروهای ایرانی در واکنش به این جنگ، موجهایی از حملات موشکی و پهپادی را علیه تأسیسات نظامی آمریکا در خاورمیانه انجام دادهاند که به تلفات در میان افراد غیرنظامی و افراد حاضر در اطراف این تأسیسات نیز منجر شده است. ایران همچنین زیرساختهای غیرنظامی، از جمله تأسیسات انرژی و آبشیرینکنها را هدف قرار داده است.
تصمیم تهران برای بستن تنگه هرمز، که یکی از مسیرهای اصلی انتقال صادرات انرژی منطقه به شمار میرود، نیز هزینه سنگینی بر اقتصادهای محلی تحمیل کرده است.
با وجود حملات گسترده آمریکا و اسرائیل، ایران تا حد زیادی توانایی خود برای محدود کردن تردد از طریق تنگه هرمز را حفظ کرده است و واشنگتن نیز برای تأمین مهمات کافی سامانههای پدافند هوایی برای شرکای خود با مشکل مواجه شده است؛ چرا که بخش قابل توجهی از این مهمات به اسرائیل اختصاص یافته است.
«بازدارندگی هنجاری»
در شرایطی که جنگ به وجود آورده است، اتکای دیرینه کشورهای منطقه به واشنگتن برای تأمین امنیت، بیش از گذشته با فشار و چالش مواجه شده است.
برت مکگرک، یکی از معماران اصلی سیاست خاورمیانه در دولت جو بایدن، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت: «خاورمیانه وارد دورهای سیال و شبیه به یک لوح سفید شده است.»
با این حال، تحلیلگران معتقدند توافق امنیتی روز جمعه را بهتر است تلاشی برای تکمیل همکاریهای امنیتی منطقهای با مشارکت کشورهای دیگر و ایجاد بازدارندگی در برابر ایران دانست.
یاسمین فاروق، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، در گفتوگو با الجزیره گفت: «همه این کشورها شریک آمریکا هستند و میدانند که هیچ چارچوبی نمیتواند جایگزین ایالات متحده شود.»
فاروق افزود که در عین حال، اشتباه خواهد بود اگر این پیمان را گامی در جهت افزایش تقابل با ایران تلقی کنیم.
او خاطرنشان کرد که هر سه کشور عضو این توافق، از زمانی که آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه حملات خود علیه ایران را آغاز کردند، عموماً بر میانجیگری و کاهش تنش تأکید داشتهاند.
او گفت: «وجه مشترک این کشورها این است که به دنبال تشدید تنش در منطقه نیستند.»
فاروق تأکید کرد که اهمیت این توافق ممکن است بیشتر در قالب چیزی نزدیک به «بازدارندگی هنجاری» قابل درک باشد.
او توضیح داد که ایران پس از جنگ، سختتر و مقاومتر شده و اعتمادبهنفس بیشتری نسبت به توانایی خود برای استفاده از زور در جهت پیشبرد اهدافش پیدا کرده است.
فاروق در پایان گفت: «در اینجا با یک نگاه بلندمدت به همکاری راهبردی مواجه هستیم، نه صرفاً یک اثر بازدارنده.»
