جرات نکردند پیمایش ۱۴۰۴ مواد را منتشرکنند/ مشاوره محرمانه درباره گل در دسترس نوجوانان باشد

با «گل» چه باید کرد؟ مقابله و سرکوب؟ مدارا و تحمل، یا مهار و کنترل؟

بخش اول میزگرد تلاقی درباره نحوه مواجهه با مصرف گل در ایران قبلا منتشر شد و حالا بخش دوم محتوای این میزگرد با حضور دکتر حمید یعقوبی، دانشیار روانشناسی بالینی دانشگاه شاهد و دکتر امید مساح، پژوهشگر مرکز تحقیقات سوءمصرف مواد و هیئت علمی دانشگاه علوم توانبخشی، اکنون پیش روی شماست:

ایرنا: یک بار پرسیدم چگونه می‌توان چیزی را که همه بر تأثیر سوء آن بر مغز اتفاق نظر دارند، آزاد کرد؟ دوست کارشناسم پاسخ داد: «همانگونه که برای چیزی که بر ریه تأثیر سوء دارد، این کار را انجام دادیم.» نظر شما در این باره چیست؟

یعقوبی: درست است که برای سیگار چنین رویکردی اتخاذ شد، اما در اینجا عواقب آن بسیار بیشتر از سیگار است. عوارض جسمانی و روانی که این ماده دارد، بسیار گسترده تر و سنگین تر است.

مساح: ما با پدیده‌ای مواجه هستیم که وجود دارد؛ الکل وجود دارد، سیگار وجود دارد و کانابیس یا همان گیاه شاهدانه نیز به راحتی در هر گلدان و بالکنی قابل کشت است. وقتی این پدیده وجود دارد و فرد آن را تجربه می‌کند، لذتی که از آن می‌برد، مدارهای مغزی را درگیر می‌کند. علیرغم تمام ضررهایی که دارد، یکی از نشانه‌های اختلال این است که فرد علیرغم آگاهی از آسیب‌هایی که به خود می‌زند و با وجود اینکه عملکردش دچار اختلال می‌شود، همچنان بر مصرف پافشاری کرده و آن را ادامه می‌دهد و حتی افزایش می‌دهد. این یکی از ویژگی‌های موادی است که اختلال مصرف ایجاد می‌کنند. شما درست می‌فرمایید اما باید در برابر آن قوانینی وضع شود. اگر نمی‌توان آن را به طور کامل کنترل کرد، تجربه منطقی نشان می‌دهد که ما در این زمینه شکست خورده‌ایم.

همه کشورها در کنترل روانگردان‌ها شکست خورده‌اند

همه کشورها در کنترل موادی که به طور کلی روانگردان هستند، شکست خورده‌اند. بنابراین، لااقل باید به سمت کاهش آسیب و رویکرد هزینه فایده حرکت کرد؛ یعنی تشخیص داد که در چه نقطه‌ای، جامعه کمترین آسیب و بیشترین بهره وری را میتواند داشته باشد. هر جامعه‌ای باید این نقطه برش را برای خود پیدا کند. الگویی که اروگوئه در پیش گرفته، یک الگوی کاملاً دولتی است با کمترین مضرات؛ بدین صورت که ماده فقط در مکانهای دولتی و به مقدار بسیار محدود و برای گروه سنی خاص (۲۱ سال به بالا) عرضه می‌شود و تعداد فروشگاهها بسیار محدود است تا دست قاچاقچیان کوتاه شود و جرمزدایی صورت گیرد، اما بسیاری از مشکلات قانونی‌سازی نیز کنترل می‌شود. Pause Play % buffered00:00 00:00Unmute Mute Settings CaptionsDisabled Quality480p SpeedNormal Captions Go back to previous menu Quality Go back to previous menu 720pHD 480pSD 360p 180p Speed Go back to previous menu 0.5× 0.75× Normal 1.25× 1.5× 1.75× 2× 4× PIP Exit fullscreen Enter fullscreen Download

ایرنا: یعنی آن جا دولت در این زمینه ورود کرده است؟

مساح: دقیقاً؛ این الگو به صورت دولتی اجرا می شود. اما در کشورهای سرمایه‌داری، به دلیل این که این فرآیند خصوصی سازی می‌شود، رقابت تجاری سازی شکل می‌گیرد و دولت در دام این مسئله می‌افتد که صرفاً به دنبال اخذ مالیات بیشتر باشد؛ یعنی خود دولت نیز به نوعی معامله گر تلقی می شود.

وقتی سود حشیش و گل در برابر سلامت مردم قرار می‌گیرد

یعقوبی: دولت خودش به نوعی معامله‌گر تبدیل می‌شود؛ معامله‌ای که در آن سود حاصل از حشیش و گل در برابر سلامت مردم قرار می‌گیرد، همچنان که هم اکنون سود شرکت های دخانیات در برابر سلامت مردم است.

مساح: خود این مالیات بد نیست، به شرط آنکه در جای خود هزینه شود. برای نمونه در استرالیا در سال ۲۰۲۴، فروش کانابیس به مبلغ پنج و نیم میلیارد دلار بوده که دو و نیم میلیارد دلار آن به دولت رسیده است. البته باید هزینه‌های نظارت، پلیس، آموزش و سایر اقدامات ضروری از این مبلغ کسر شود. اما از پنج و نیم میلیارد دلار، دو و نیم میلیارد دلار عاید دولت شده است. حال اگر دولت رویکردی طمع کارانه در پیش گیرد و هر سال به دنبال افزایش سهم خود باشد، این همان دامی است که در فرآیند آزادسازی و تجاری سازی شکل می گیرد. Pause Play % buffered00:00 00:00Unmute Mute Settings CaptionsDisabled Quality480p SpeedNormal Captions Go back to previous menu Quality Go back to previous menu 720pHD 480pSD 360p 180p Speed Go back to previous menu 0.5× 0.75× Normal 1.25× 1.5× 1.75× 2× 4× PIP Exit fullscreen Enter fullscreen Download

در کشورهایی که مخدر آزادسازی شده هم بازار سیاه وجود دارد

ایرنا: برخی مطرح می‌کنند که مافیاهایی وجود دارند که اساساً نمی‌خواهند این مسئله سامان یابد؛ مشابه آنچه در مورد فروشندگان فیلترشکن وجود دارد. به این معنا که اگر قضیه شفاف شود، این گروه‌ها ورشکست می‌شوند. آیا با این ادعا موافقید؟ البته شاید برای شما به عنوان روانشناس، این موضوع چندان مهم نباشد.

یعقوبی: نه، برای پدیده اعتیاد، اقتصاد اعتیاد بسیار حائز اهمیت است. در همان کشورهایی که آزادسازی انجام شده نیز باز هم بازار سیاه وجود دارد، چراکه بخش خصوصی وارد می‌شود؛ یکی می‌گوید من این ماده را ارزانتر عرضه میکنم. به عنوان مثال، دولت کانادا یک چارچوب مشخص دارد، اما در کنار آن، فرد دیگری نیز ممکن است به طور غیررسمی به عرضه بپردازد. در برخی موارد ممکن است این اتفاق رخ دهد. در این زمینه تردیدی نیست که صنعت قاچاق مواد مخدر، همانگونه که پیشتر اشاره کردم، دومین صنعت پرسود جهان است. با این حال، باید دید که آیا این گروه‌ها می‌توانند به سمت کشت و زرع، تولید، حمل و نقل و حتی احداث کارخانه حرکت کنند، همانگونه که هم اکنون کارخانه های تولید سیگار وجود دارند.

ایرنا: محاسن، معایب و مخاطرات شیوه های در حال اجرا را مورد بررسی قرار دادید؛ بهتر است در قسمت پایانی به پیشنهادها درباره جامعه خودمان بپردازید.

مساح: من نکته دیگری در مورد مافیا دارم که هرچند کاملاً اثبات شده نیست، اما در هر دو شکل ممنوعیت و آزادسازی مافیا وجود دارد. گفته شده که در آمریکای جنوبی و برخی کشورها در دهه های ۶۰، ۷۰ و ۸۰، حکومت‌های شبه نظامی یا نیروهای نظامی که قدرت پنهان داشتند، به ممنوعیت دامن می‌زدند. چرا که ممنوعیت، مقابله با عرضه را به نیروهای نظامی واگذار می‌کند و امکان دارد هر دو شکل آن در جهان تجربه شده باشد؛ یعنی هم در ممنوعیت و هم در قانونی‌سازی، مافیا حضور دارد. مهم آن است که از منظر سلامت محور، بهترین تصمیم برای هر کشور اتخاذ شود.

وقتی جرم‌زدایی انجام شود، می توان نوجوانان و جوانان مصرف کننده را غربالگری و شناسایی کرد و مراکز محرمانه برای مراجعه آنها در نظر گرفت؛ تا فرد مشکوک به مصرف، بدون ترس از افشا، به مراکز بهداشت، سرای محله یا پایگاه‌های سلامت مراجعه و خدمات لازم را دریافت کند سیاست ممنوعیت روانگردان‌ها موفق نبوده‌

ایرنا: یعنی می فرمایید که در این قضیه، رویکرد سلامت را مبنا قرار دهیم؛ از این جا فرمایش شما به فاز «چگونه باید عمل کنیم» وارد شده است. بر اساس توصیفات شما از وضعیت جامعه ما و تجربه‌های جهانی با توجه به این که این پدیده واقعاً وجود دارد و انتظار به صفر رساندن آن در هیچ جای دنیا وجود ندارد، چه باید بکنیم تا به وضعیت قابل قبولی دست یابیم؟

مساح: اولین قدم به نظر من، جرم‌زدایی از مصرف است. این اقدام بار سنگین انگ اجتماعی، مشکلات ناشی از مصرف و فشار بر نیروهای انتظامی و قضایی را کاهش می‌دهد. به نظر می‌رسد ما در ممنوعیت موفق نبوده‌ایم و بسیاری از کشورهای دیگر نیز موفق نبوده‌اند. بنابراین باید تصمیم گرفت که این کار را انجام دهیم اما در چند گام. گام نخست، جرم‌زدایی است که نیازمند بررسی پیش‌نویس های قانونی و تعاریف مرتبط است تا بار قانونی و هزینه های آن کاهش یابد.

دوم، برنامه ریزی برای اجرای پایلوت در استان‌هایی که مصرف بیشتری دارند یا مشکلات بیشتری وجود دارد، به شکلی کاملاً دولتی و مشابه الگوی اروگوئه و خارج از چارچوب تجاری سازی و واگذاری به بخش خصوصی. در این مرحله، منافع آن باید به وضوح برای خدمات پیشگیری و درمان هزینه شود. وقتی جرم‌زدایی انجام شود، می توان نوجوانان و جوانان مصرف کننده را غربالگری و شناسایی کرد و مراکز محرمانه ای برای مراجعه آنها در نظر گرفت؛ به گونه‌ای که فرد مشکوک به مصرف، بتواند بدون ترس از افشا، به مراکز بهداشت، سرای محله یا پایگاههای سلامت مراجعه کرده و خدمات لازم را دریافت کند. همچنین افرادی که زمینه‌های ژنتیکی، اختلالات اضطرابی، اختلالات روانی، افت تمرکز یا افت تحصیلی دارند و در گروه های پرخطر قرار میگیرند، زودتر شناسایی شوند. اگر جرمزدایی نکنیم، همه این موارد پنهان می‌ماند. نگاه من سلامت محور است و این نخستین گام اساسی به شمار می رود.

اگر زمانی به سمت آزادسازی حرکت کنیم، بهتر است از تریاک شروع کنیم

یعقوبی: ما در این گفت وگو بر روی گل متمرکز شدیم، اما نمی‌دانم اگر روزی بخواهیم به آزادسازی فکر کنیم، آیا باید از گل آغاز کنیم یا از تریاک که مشکل عمده مصرف کنندگان مواد در ایران است؟ شاید اگر ایران زمانی بخواهد به سمت آزادسازی حرکت کند، بهتر باشد از تریاک شروع کند؛ به ویژه در استانی که مصرف‌کنندگان بیشتری دارد. پیش از انقلاب نیز تجربه ای مشابه داشتیم که مصرف‌کنندگان با دریافت کوپن به داروخانه ها مراجعه کرده و داروی خود را با اطمینان تهیه میکردند. باید به این موضوع نیز اندیشید. البته تاکید شما بیشتر در این برنامه به روی جوانان و رویکرد سلامت محوری است که قابل درک و مهم است. Pause Play % buffered00:00 00:00Unmute Mute Settings CaptionsDisabled Quality480p SpeedNormal Captions Go back to previous menu Quality Go back to previous menu 720pHD 480pSD 360p 180p Speed Go back to previous menu 0.5× 0.75× Normal 1.25× 1.5× 1.75× 2× 4× PIP Exit fullscreen Enter fullscreen Download

خلخالی و تعطیل کردن کوپن تریاک زمان شاه

ایرنا: آیا تجربه ای که فرمودید، شکست خورد؟

یعقوبی: پس از انقلاب، آقای خلخالی با رویکردی بسیار سختگیرانه وارد عمل شد و چنان ترسی در جامعه ایجاد کرد که عملاً آن تجربه تعطیل یا به نوعی به شکست انجامید.

ایرنا: در بحث قانون هم گویی وضع روشن نیست.

یعقوبی: قوانین موجود، حشیش را نیز در زمره مواد مخدر محسوب می‌کند.

مساح: من کاملاً با فرمایش آقای دکتر موافقم. ما فرض خود را بر این گذاشته ایم که در مورد گل صحبت کنیم، اما باید توجه داشت که مشکل اصلی در ایران، کانابیس نیست؛ بلکه اوپیوئیدها و پس از آن الکل هستند که به شدت رو به افزایش است. در پیمایش ملی سلامت روان نیز مشخص شده که مصرف الکل به طور قابل توجهی افزایش یافته است. هر کشوری باید اولویت ها و مشکلات خاص خود را بسنجد و ما صرفاً به این دلیل که بحث جوانان اهمیت دارد، به این موضوع پرداختیم.

آخرین پیمایش ملی مصرف مواد در ایران مربوط به ۱۳۹۴ است و هنوز نتایج پیمایش ۱۴۰۴ که من ناظرش بودم، منتشر نشده؛ حتی مجری طرح نیز جرأت انتشار نتایج را ندارد و اطلاعات در ستاد مبارزه با مواد مخدر محرمانه باقی می‌ماند و کسی از آمار دقیق مطلع نمی‌شود. در نتیجه، دلسوزان نمی‌دانند که در سال ۹۴ میزان مصرف چقدر بوده و اکنون به چه سطحی رسیده؟ ایرنا: این فرمایش شما نشان می‌دهد که بحث در چه سطحی از حساسیت قرار دارد و نباید تابو تلقی شود.

یعقوبی: البته در سطح جهانی نیز به سراغ آزادسازی تریاک نرفته اند و به سراغ گل رفته اند. طبیعی است که شما نیز این موضوع را مورد بحث قرار دهید و این ایرادی ندارد. اما در ایران، آزادسازی به دلیل نبود زیرساختهای آموزش، پیشگیری، بیمه درمان، روان درمانی و خدمات روانپزشکی با مشکلات جدی مواجه است و تنها دستاورد آن، سودآوری برای قاچاقچیان و دولت خواهد بود و مردم را بیشتر به سمت مصرف سوق می‌دهد. خود قاچاقچیان نیز چنین آزادسازی ای را نمی خواهند، چرا که وضع فعلی گردش مالی بیشتری برای آنها ایجاد می‌کند.

دلیل عدم انتشار آمار، انکار و ترس از اتهام سیاه‌نمایی است

ایرنا: پیشتر مباحث را مطرح کردیم. حال بر اساس این تجربیات و مباحث، اگر راهکاری خواسته شود، چه توصیه هایی دارید؟

یعقوبی: به نظر می‌رسد رویکرد کاهش آسیب، گزینه مناسبی باشد. ما دو رویکرد داریم: یکی ریشه کنی که عملاً شدنی نیست و دیگری کاهش آسیب. ایران باید رویکرد کاهش آسیب را جدی‌تر پیگیری کند. هم‌اکنون نیز این رویکرد اجرا می‌شود، اما نیاز به ارزیابی دقیق دارد تا نقاط ضعف آن مشخص شود. در خصوص گل، مسئله‌ای که بسیار مؤثر است، اصلاح هنجارهای ذهنی جوانان است. بسیاری از جوانان تصور می‌کنند گل مادهای بی‌خطر است. یکی از مشکلات اساسی کشور، عدم انتشار آمارهای دقیق است. وقتی آمار در دسترس نباشد و فرد در اطراف خود چند مصرف کننده ببیند، این تصور ایجاد می‌شود که همه جوانان مصرف کننده هستند. بخشی از این عدم انتشار آمار به دلیل انکار و ترس از اتهام سیاه‌نمایی است، در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، آمار مصرف مواد به راحتی در اینترنت در دسترس است و هیچ مشکلی نیز ایجاد نمی‌کند. اما در ایران، چنین امکانی وجود ندارد. بنابراین باید آموزش صحیح به دانشجویان، دانش آموزان و جامعه ارائه شود تا میزان واقعی مصرف را بدانند؛ مثلاً اگر مصرف گل ۴، ۵ یا ۱۰ درصد است، نه ۸۰ یا ۹۰ درصد. اصلاح هنجارهای ذهنی از طریق ارائه اطلاعات دقیق و شفاف بسیار حائز اهمیت است.

مجری پیمایش ۱۴۰۴ مواد مخدر در ایران، جرات انتشار نتایج را ندارد

متأسفانه آخرین پیمایش ملی مصرف مواد در ایران مربوط به سال ۱۳۹۴ است و پیمایش سال ۱۴۰۴ نیز که من ناظر آن بوده‌ام، هنوز نتایج آن منتشر نشده است. حتی مجری طرح نیز جرأت انتشار نتایج را ندارد و اطلاعات در ستاد مبارزه با مواد مخدر محرمانه باقی می‌ماند و کسی از آمار دقیق مطلع نمی‌شود. در نتیجه، فرد دلسوزی مانند شما که قصد برگزاری میزگرد را دارد، نمی‌داند که در سال ۹۴ میزان مصرف چقدر بوده و اکنون به چه سطحی رسیده است.

زیرساخت‌های درمانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بسیاری از مشکلات روانشناختی و علل زیربنایی مصرف مواد، به نبود خدمات رواندرمانی و روانشناسی در کشور بازمی‌گردد. در حالی که در جهان دهه هاست که این خدمات رایج شده، اما در ایران، بیمه خدمات روان درمانی و روانشناسی را پوشش نمی‌دهد و هزینه های آن برای بیمار و درمانگر هر دو گران است. بنابراین زیرساخت‌های درمانی جسمانی، روانشناختی، آموزشی و پژوهشی به شدت نیازمند تقویت هستند.

ایرنا: نکات مورد اشاره مهم است، اما مسائل مهم دیگری نیز برای آموزش به جوانان وجود دارد که غافلیم، مانند امنیت جنسی که ضروری است، اما در بیان آن با مشکل مواجهیم. گل هم همچنین در این شرایط، به نظر شما در خصوص گل چه باید کرد و با جوانان چگونه باید برخورد کرد؟

مساح: آموزش و آگاه سازی به تنهایی کافی نیست. اگر تنها به آموزش بپردازیم، اما شبکه‌های اجتماعی همچنان جذابیت‌های مصرف را در فیلم‌ها و سریال ها نشان دهند و اشکال مختلف آن مانند ویپ، پاد، پیچستون و رول در دسترس باشد، آموزش بی اثر خواهد بود. به عنوان مثال، در نزدیکی کلینیک من، یک فروشنده مواد دخانی، محصولات حاوی کانابیس را با ذکر درصد تی اچ سی در ویترین به نمایش گذاشته بود. اگر ممنوعیت وجود دارد، صرف آگاه سازی بدون اقدام عملی فایده ای ندارد.

خدمات مشاوره محرمانه درباره گل باید در دسترس نوجوانان باشد

خدمات مشاوره های محرمانه باید برای نوجوانان در دسترس باشد. پیام ها نباید به صورت خطابه و سخنرانی ارائه شوند، بلکه باید دوستانه و صادقانه باشند. نوجوانان امروز بسیار باهوش‌تر و توانمندتر از ما در جستجوی اطلاعات هستند. اگر به آنها بگوییم که یک بار مصرف گل مغز را نابود می‌کند، اما خودشان جستجو کنند و ببینند که چنین نیست، به سایر حرف‌های ما نیز بی‌اعتماد می‌شوند. اختلال حافظه ناشی از مصرف در کسانی که تازه مصرف می‌کنند، در طول مدت اثر مادۀ نشئگی ایجاد می شود و با افزایش دفعات مصرف این اختلال طولانی تر می‌شود. باید پیام های صادقانه‌ای به نوجوانان ارائه دهیم؛ پیام‌های اغراق آمیز و ترسناک اعتماد آنها را از بین می برد.

برای هر گروه مخاطب رویکرد متفاوتی لازم است. برای کسانی که مصرف نکرده‌اند، باید تلاش کنیم مصرف را به تعویق بیندازند تا تکامل مغزی آنها کامل شود. برای کسانی که گه گاه مصرف می‌کنند، باید اقدام کنیم تا مصرف گه‌گاهی به همیشگی تبدیل نشود. و برای کسانی که مصرف روزانه دارند باید آنها را شناسایی، غربالگری و خدمات درمانی مناسب ارائه دهیم.

ایرنا: تشکر از آقایان و وقتی که گذاشتید و مباحثی که مطرح کردید. فتح بابی بود و امید به ادامه و توجه بیشتر داریم.