مشروطه به عنوان یکی از مهمترین تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران، همچنان محل بحث و بازخوانی پژوهشگران است و پس از گذشت بیش از یک قرن، پرسشهایی درباره زمینههای شکلگیری، میزان آمادگی جامعه ایران، نقش جریانهای فکری و مذهبی و سهم گروهها و مناطق مختلف کشور در این نهضت مطرح است.
چهارمحال و بختیاری نیز به واسطه نقش شخصیتهایی همچون سردار اسعد، صمصامالسلطنه، ضرغامالسلطنه و بیبی مریم بختیاری و همچنین پیوندهای تاریخی این منطقه با اصفهان، از جمله حوزههایی است که بررسی دقیقتر اسناد و روایتهای آن میتواند به تکمیل روایت مشروطه در تاریخ ایران کمک کند.
مشروطه نقطه عطف تبدیل رعیت به شهروند در تاریخ ایران
یک پژوهشگر تاریخ در این نشست تخصصی، مشروطه را یکی از درخشانترین دورههای تاریخ ایران دانست و گفت: جنبش مشروطه نقطه عطفی در تاریخ کشور بود که انسان ایرانی را از وضعیت «رعیت» به سمت «شهروند» و کنشگر تاریخ سوق داد، هرچند این مسیر با فراز و نشیب و آزمون و خطا همراه بوده است.
مهرانه بهرامی با اشاره به این پرسش که آیا مشروطه در زمان مناسبی شکل گرفت یا جامعه ایران باید برای تحقق آن منتظر فراهم شدن شرایط دیگری میماند افزود: فارغ از اینکه مشروطه در ادامه با چه چالشهایی مواجه شد، اصل آغاز این حرکت را باید یکی از مهمترین نقاط تحول در تاریخ معاصر ایران دانست.
وی با اشاره به نامه ناصرالملک به آیتالله طباطبایی اظهار کرد: در این نامه این دیدگاه مطرح شده است که زمان برای اجرای مشروطه مناسب نیست، چرا که جامعه ایران هنوز آمادگی و نیروی انسانی لازم برای اداره یک نظام مشروطه را ندارد.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: ناصرالملک در این نامه، جامعه ایران را به بیماری تشبیه کرد که سالها از تغذیه مناسب محروم بود و توان حرکت ندارد و معتقد است نمیتوان از چنین جامعهای انتظار داشت بلافاصله وارد مرحلهای از فعالیت سیاسی و اجتماعی شود که نیازمند توان و آمادگی بالا است.
بهرامی با بیان اینکه در نامه ناصرالملک، آموزش به عنوان یکی از پایههای اصلی توسعه مورد توجه قرار گرفته است، گفت: وی حتی به وضعیت مدارس ایران انتقاد میکند و معتقد است صرف وجود مدرسه کافی نیست، بلکه باید نسلی تربیت شود که بتواند مسائل جدید جامعه را درک و در عرصه سیاسی و اجتماعی ایفای نقش کند.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه مطالعه نامه ناصرالملک مسیر پژوهشی وی را تغییر داده است، اظهار داشت: به این نتیجه رسیدم که یکی از چالشهای اساسی توسعه در ایران، ناتوانی در تربیت «انسان عامل» است، انسانی که بتواند در امور سیاسی و اجتماعی مشارکت کند و تنها ابزار اجرای سیاستهای از بالا به پایین نباشد.
بهرامی تاکید کرد: آموزش و پرورش میتواند در تربیت چنین انسانی نقش اساسی داشته باشد، بهویژه اگر در کنار آموزش، قدرت پرسشگری، نقد و مشارکت نیز در فرد تقویت شود.
وی درباره این پرسش که آیا مشروطه برای جامعه ایران زودهنگام بود یا خیر، گفت: با وجود تمام چالشهایی که پس از مشروطه ایجاد شد، از جمله اختلافات سیاسی، بسته شدن مجلس، درگیریها و نقشآفرینی جریانهای مختلف، به اعتقاد من مشروطه زودهنگام نبود.
این پژوهشگر تاریخ افزود: جامعه ایران باید این مسیر را آغاز میکرد و از طریق آزمون و خطا به تجربه سیاسی و اجتماعی جدید دست مییافت، همانطورکه هنوز نیز مسیر توسعه در ایران با فراز و نشیب ادامه دارد.
بیبی مریم بختیاری از دل سنت به کنشگری سیاسی رسید
یک مدرس دانشگاه و پژوهشگر تاریخ نیز در این نشست گفت: سردار مریم بختیاری نمونهای از کنشگری است که در یک ساختار سنتی و ایلی پرورش یافت اما توانست در مواجهه با تحولات عصر مشروطه، از ظرفیتهای اجتماعی و سیاسی خود برای ورود به عرصه سیاست استفاده کند.
ابراهیم کیانیمهر در بررسی موضوع «تقابل سنت و مدرنیته در گفتمان مشروطهخواهی سردار مریم بختیاری» اظهار داشت: مساله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی تبدیل شدن سردار مریم بختیاری به یک کنشگر مرزی میان «تفنگ و قلم» و به تعبیری میان «سنت و مدرنیته» است.
وی ادامه داد: پرسش اصلی این است که چگونه زنی در یک ساختار سنتی و ایلی پرورش مییابد و در نهایت به یک کنشگر سیاسی در عصر مشروطه تبدیل میشود و چگونه مواجهه میان عادتواره ایلی و میدان سیاسی در حال دگرگونی، به شکلگیری نوع خاصی از گفتمان مشروطهخواهی در روایت سردار بیبی مریم منجر میشود.
این پژوهشگر تاریخ با انتقاد از برخی رویکردهای غیرعلمی در تاریخنگاری بختیاری تصریح کرد: یکی از مشکلات تاریخنگاری بختیاری، ورود تعصب و اسطورهسازی به جای تحلیل علمی است در حالی که پیش از آنکه به یک اسطوره نیاز داشته باشیم، به یک شخصیت تاریخی نیاز داریم که بتوان او را نقد و از تجربه تاریخی او برای امروز استفاده کرد.
کیانیمهر با بیان اینکه در این پژوهش تلاش شده است بیبی مریم به عنوان یک شخصیت تاریخی و نه یک اسطوره بررسی شود گفت: باید دید چگونه زنی که در یک ساختار اجتماعی مردسالار و سنتی قرار دارد، به تدریج با جهان جدید مواجه میشود و به یک کنشگر سیاسی اثرگذار تبدیل میشود.
وی با استناد به خاطرات سردار مریم بختیاری افزود: در روایتهای او، از یک سو احترام عمیق به پدر و سنتهای خانوادگی دیده میشود و از سوی دیگر، نسبت به وضعیت زنان و محرومیت آنها از حقوق اجتماعی انتقاد وجود دارد.
کیانیمهر با اشاره به مولفههای شکلگیری مشروطهخواهی در اندیشه بیبی مریم بختیاری گفت: تجربه زن بودن، مشاهده ظلم علیه زنان، مطالبه علم و آگاهی، مطالبه حقوق زنان و در نهایت توجه به قانون، زنجیرهای را شکل داد که او را به سمت مشروطهخواهی هدایت کرد و نکته مهم اینجاست که سردار مریم توانست میان سنت و مدرنیته ارتباط برقرار کند، یعنی بدون اینکه از زمینه سنتی خود جدا شود، وارد عرصه کنش سیاسی مدرن شد.
وی اضافه کرد: سردار مریم از جایگاه و شبکه اجتماعی و خانوادگی خود سرمایه ساخت، از این سرمایه اعتبار به دست آورد و از اعتبار خود امکان مداخله در سیاست را ایجاد کرد و در نهایت به یک کنشگر سیاسی اثرگذار تبدیل شد.
پیوند علمای اصفهان و خوانین بختیاری زمینهساز فتح اصفهان شد
یک مدرس دانشگاه و پژوهشگر تاریخ و ادبیات نیز در این نشست گفت: پیوندهای دیرینه میان مردم چهارمحال و بختیاری و اصفهان در جریان مشروطه نیز نقش مهمی ایفا کرد و ارتباط میان علمای اصفهان و خوانین بختیاری، زمینه را برای استفاده از ظرفیت ایل بختیاری در مقابله با حاکمان منصوب محمدعلیشاه در اصفهان فراهم کرد.
داراب ظفریان افزود: مردم چهارمحال و بختیاری و اصفهان از دیرباز ارتباطات گستردهای با یکدیگر داشتهاند و تجربه تاریخی نشان میدهد هرگاه ۲ منطقه بر اشتراکات و ظرفیتهای مشترک خود تکیه کردهاند، زمینه برای همکاری و دستیابی به نتایج موثر فراهم شده است.
وی با اشاره به نقش همکاری مردم ۲ استان در دوران دفاع مقدس افزود: در دوران دفاع مقدس نیز این همدلی و همکاری در قالب تیپهای امام حسین(ع) و قمربنیهاشم(ع) نمود داشت و رزمندگان اصفهان و چهارمحال و بختیاری در کنار یکدیگر نقش مهمی ایفا کردند.
این پژوهشگر حوزه تاریخ با اشاره به ارتباط میان علمای اصفهان و شخصیتهای بختیاری اظهار داشت: در چهارمحال و بختیاری نیز سردار اسعد، ضرغامالسلطنه و صمصامالسلطنه از شخصیتهای اثرگذار بودند و در کنار آنان، سیداحمد نوربخش دهکردی نیز به عنوان یک روحانی مورد اعتماد و دارای ارتباط نزدیک با ضرغامالسلطنه، نقش مهمی در ایجاد هماهنگی میان نیروهای بختیاری داشت.
ظفریان با تاکید بر نقش باورهای مذهبی در نهضت مشروطه افزود: بررسی اسناد و شواهد تاریخی نشان میدهد که باورهای دینی و دعوت علمای اصفهان، از عوامل مهم حضور خوانین و نیروهای بختیاری در جریان مشروطه و فتح اصفهان بوده است.
وی تصریح کرد: برای نمونه، ضرغامالسلطنه بخشی از نیروهای خود را با نام امام علی(ع) سازماندهی و برای حضور در این حرکت اعزام کرد و اشعار و شعارهایی که در جریان این حرکت مورد استفاده قرار گرفت نیز نشاندهنده تاثیر باورهای مذهبی بر رفتار و تصمیمهای او و نیروهایش است.
مشروطه بیشتر یک نهضت بود تا انقلاب
یک استاد دانشگاه رشته تاریخ نیز در این نشست تخصصی گفت: برای شکلگیری یک انقلاب موفق، چهار عامل شامل نارضایتی عمیق از وضع موجود، گسترش یک اندیشه و ایدئولوژی جایگزین، وجود رهبری و نهادهای بسیجگر و شکلگیری روحیه انقلابی در جامعه ضروری است که این عوامل در جریان مشروطه ایران به صورت کامل وجود نداشت.
قاسم فتاحی افزود: نخستین شرط شکلگیری انقلاب، وجود نارضایتی عمیق از شرایط موجود است که این مولفه در ایران عصر قاجار وجود داشت و نارضایتی از وضعیت حکومت قاجار در جامعه شکل گرفته بود.
وی ادامه داد: شرط دوم، گسترش یک اندیشه یا ایدئولوژی جدید و جایگزین است اما ایدئولوژی مشروطه در ایران چندان روشن و فراگیر نبود و بیشتر از غرب و اروپا و از طریق روشنفکران وارد جامعه شده بود و توده مردم شناخت روشنی از مفهوم و مبانی آن نداشتند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: این اندیشه برای بخش بزرگی از جامعه مبهم بود و توضیح و تبیین روشنی درباره آن ارائه نشده بود از همین رو نمیتوان گفت ایدئولوژی مشروطه به معنای واقعی در میان توده مردم به صورت گسترده گسترش یافته بود.
فتاحی عامل سوم را وجود رهبری و نهادهای بسیجگر دانست و گفت: در مشروطه رهبری واحدی وجود نداشت و حتی شورای رهبری منسجمی نیز شکل نگرفته بود و میان علما نیز اختلافات جدی درباره مسائل مختلف وجود داشت.
وی تصریح کرد: چهارمین عامل نیز شکلگیری روحیه انقلابی در جامعه است که در مرحله نخست مشروطه، به اعتقاد من، این روحیه به صورت گسترده وجود نداشت.
این دکترای رشته تاریخ با تاکید بر اینکه مشروطه را نباید یک انقلاب به معنای دقیق جامعهشناختی آن دانست گفت: بر این عقیده هستم مشروطه بیشتر یک «نهضت» بود تا انقلاب و میتوان نام جنبش را نیز بر آن نهاد زیرا جنبشها میتوانند زمینهساز اصلاحات، تحول یا در شرایطی انقلاب شوند.
این استاد دانشگاه با اشاره به دستاوردهای مشروطه یادآور شد: فارغ از اینکه مشروطه را انقلاب، نهضت یا جنبش بدانیم، دستاوردهای آن را نمیتوان نادیده گرفت که از جمله آن میتوان به تغییر نظام سلطنت، استقرار حکومت مشروطه، تشکیل هیات وزیران، ایجاد مجلس و پارلمان و گسترش مطبوعات آزاد اشاره کرد.
اسناد تاریخی درباره نقش مردم استان در مشروطه از خانهها بیرون کشیده شود
رییس بنیاد ایرانشناسی چهارمحال و بختیاری نیز در این نشست با تاکید بر ضرورت ثبت و انتشار اسناد و روایتهای محلی درباره مشروطه گفت: هیچکس نمیتواند نقش مردم استان را در مشروطهخواهی ملت ایران، چه در چهارمحال و بختیاری و چه در اصفهان و دیگر مناطق کشور انکار کند و باید اسناد و روایتهای موجود در خانههای مردم استخراج و در قالب مقاله و کتاب منتشر شود.
عباس قنبری اظهار داشت: هدف از برگزاری این نشست، طرح پرسشها و یافتن پاسخ برای ابهامات تاریخی است، چرا که با گذشت بیش از ۱۲۰ سال، همچنان درباره بخشهایی از این دوره تاریخی پرسشهایی وجود دارد که پاسخ قطعی و قانعکننده آن تنها از مسیر پژوهش علمی امکانپذیر است.
وی با هشدار نسبت به برخی تلاشها برای ایجاد فاصله میان گروههای مختلف اجتماعی و فرهنگی استان تصریح کرد: گاهی افرادی که به دنبال اهداف سیاسی یا کسب جایگاه هستند، تلاش میکنند چهارمحال و بختیاری را از درون جدا کنند و شهرکردی را از ترک، ترک را از بختیاری و بختیاری را از دهکردی جدا نشان دهند، در حالی که واقعیت تاریخی و اجتماعی استان چنین چیزی را تایید نمیکند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: روایتهای شفاهی بزرگان خانوادهها و بررسیهای تاریخی نشان میدهد مردم چهارمحال و بختیاری از دیرباز در حوزههای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی با یکدیگر در ارتباط و به یکدیگر تنیده بودهاند.
قنبری پیشنهاد داد با همکاری پژوهشگران و صاحبنظران، ویژهنامهای با عنوان «چهارمحال و بختیاری و مشروطه» منتشر شود و پژوهشگران یافتهها، اسناد، مقالات و یادداشتهای علمی خود را برای انتشار در اختیار بنیاد ایرانشناسی قرار دهند.
به گزارش ایرنا، نهضت مشروطه از مهمترین تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران به شمار میرود که با مطالبه قانونگرایی، محدود شدن قدرت سلطنت و تشکیل مجلس شورای ملی، زمینهساز تغییرات مهمی در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور شد.
