گروه ایرنا زندگی - صرفهجویی زمانی به یک رفتار ماندگار تبدیل میشود که کودک آن را نه از روی اجبار، بلکه با درک ارزش منابع و احساس مسئولیت بیاموزد. روانشناسان کودک و متخصصان آموزش معتقدند عادتهای پایدار در سالهای نخست زندگی، بیش از آنکه با نصیحت و تنبیه شکل بگیرند، از راه تجربه، بازی، الگوسازی والدین و تشویق مثبت ایجاد میشوند.
همچنین متخصصان معتقدند کودکانی که از سنین پایین با مسئولیتپذیری نسبت به منابع طبیعی آشنا میشوند، در بزرگسالی نیز رفتارهای سازگارتر با محیط زیست و مدیریت بهتری در مصرف خواهند داشت. این آموزش، علاوه بر کاهش اسراف، مهارتهایی مانند خودکنترلی، مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی را نیز تقویت میکند.
آموزش صرفهجویی
بسیاری از والدین تصور میکنند برای آموزش صرفهجویی کافی است بارها به کودک بگویند چراغ را خاموش کند یا شیر آب را ببندد اما تحقیقات روانشناسی تربیتی نشان میدهد رفتارهایی که تنها بر پایه دستور شکل میگیرند، معمولا دوام زیادی ندارند. کودک زمانی یک رفتار را درونی میکند که دلیل انجام آن را بفهمد، نتیجه آن را ببیند و احساس کند در انجام آن نقش موثری دارد. بنابراین آموزش صرفهجویی باید از حالت اجبار خارج شود و به یک تجربه جذاب و لذتبخش تبدیل شود.
یکی از موثرترین روشهای آموزش عادت های مثبت، استفاده از تقویت کنندههای مثبت است. تشویق مناسب میتواند احتمال تکرار یک رفتار مطلوب را افزایش دهد. به جای آنکه تنها هنگام اشتباه کودک واکنش نشان دهید، هر بار که او چراغ اضافی را خاموش میکند، شیر آب را بهموقع میبندد یا وسیله برقی را بدون استفاده روشن نمیگذارد، این رفتار را مورد توجه قرار دهید.
ساخت جدول ستاره انرژی
میتوانید یک جدول ستاره انرژی روی یخچال یا دیوار اتاق کودک نصب کنید و برای هر بار رعایت الگوی صحیح مصرف، یک ستاره یا برچسب تشویقی به او بدهید. برای مثال اگر کودک هنگام خروج از اتاق چراغ را خاموش کند، هنگام مسواک زدن شیر آب را ببندد، پس از پایان تماشای تلویزیون آن را خاموش کند یا حتی صرفهجویی را به دیگر اعضای خانواده یادآوری کند، یک امتیاز دریافت خواهد کرد. پس از رسیدن به تعداد مشخصی از ستارهها، کودک میتواند یک پاداش غیرمادی مانند انتخاب بازی خانوادگی، انتخاب غذای آخر هفته یا رفتن به پارک دریافت کند.
کارشناسان تاکید میکنند بهتر است پاداشها بیشتر جنبه تجربه و توجه والدین داشته باشند تا هدیههای گرانقیمت، زیرا هدف ایجاد انگیزه درونی است، نه وابستگی به جایزه.
به کودکان برای نگهبان انرژی خانه مسئولیت بدهیم
کودکان عاشق داشتن نقش و مسئولیت هستند. وقتی احساس کنند عضوی مهم از خانوادهاند، همکاری بیشتری نشان میدهند. یکی از روشهای جذاب تعیین نگهبان انرژی هفته است. در این روش، هر هفته یکی از اعضای خانواده، به ویژه کودک وظیفه دارد با نگاهی دوستانه، خاموش بودن چراغهای اضافی، بسته بودن شیرهای آب، جدا کردن شارژرهای بدون استفاده، بسته بودن در یخچال و خاموش بودن وسایل برقی غیرضروری را یادآوری کند.
نکته مهم آن است که این نقش نباید به ابزاری برای سرزنش یا کنترل دیگران تبدیل شود؛ بلکه کودک تنها نقش یک یادآور مهربان را بر عهده دارد و در پایان هفته نیز از همکاری همه اعضای خانواده قدردانی میشود. چنین تجربهای علاوه بر نهادینه کردن فرهنگ صرفهجویی، حس مسئولیتپذیری، اعتمادبهنفس و مشارکت اجتماعی را نیز در کودک تقویت میکند.
شخصیتهایی که کودک فراموش نمیکند
قصهگویی و شخصیت پردازی یکی از موثرترین روشها برای آموزش مفاهیم پیچیده به کودکان است، زیرا آنها بیش از آنکه با آمار و توصیههای مستقیم ارتباط برقرار کنند، با داستانها و شخصیتهای خیالی همذاتپنداری میکنند.
والدین میتوانند با خلق شخصیتهایی مانند «قطره آبی که پس از سفری طولانی به خانه رسیده و از هدر رفتن خود ناراحت است»، «لامپی که وقتی کسی در اتاق نیست دوست دارد استراحت کند» یا «درختی که با صرفهجویی مردم جان تازهای میگیرد»، ارزش منابع طبیعی را به زبانی ساده و ملموس به کودک منتقل کنند. حتی اگر از کودک بخواهند ادامه داستان را خودش تعریف کند یا شخصیتها را نقاشی کند، مشارکت فعال او باعث میشود مفهوم صرفهجویی عمیقتر در ذهنش بنشیند و این رفتار به جای یک دستور، به باوری درونی و ماندگار تبدیل شود.
الگو بودن، موثرتر از نصیحت است
کودکان بیش از آنکه به توصیهها و تذکرهای والدین گوش دهند، رفتار آنها را مشاهده و تقلید میکنند، به همین دلیل الگوسازی عملی یکی از موثرترین شیوههای آموزش صرفهجویی به شمار میرود. زمانی که پدر و مادر بدون تاکید و سخنرانی، هنگام خروج از اتاق چراغها را خاموش میکنند، از نور طبیعی روز بهره میبرند، هنگام مسواک زدن شیر آب را میبندند، وسایل برقی بدون استفاده را خاموش میکنند یا ماشین لباسشویی را تنها با ظرفیت مناسب روشن میکنند، در واقع در حال انتقال یک درس عملی به فرزند خود هستند.
تکرار روزانه این رفتارها در فضای خانه به کودک نشان میدهد که صرفه جویی بخشی طبیعی از سبک زندگی خانواده است، نه قانونی که فقط از او انتظار رعایتش میرود، در نتیجه این رفتارها بهتدریج در ذهن و عمل او نیز نهادینه خواهد شد.
ارتباط دادن خانه با طبیعت
کودک زمانی ارزش واقعی آب و برق را درک میکند که بداند این منابع چگونه به خانه میرسند و تولید آنها چه هزینه و تلاشی در پی دارد. والدین میتوانند با زبانی ساده برای فرزندشان توضیح دهند که آب پس از بارش، ذخیره در سدها یا سفرههای زیرزمینی طی فرایند تصفیه و انتقال به خانهها میرسد و برق نیز در نیروگاه ها تولید و از طریق شبکهای گسترده توزیع میشود.
وقتی کودک بفهمد هدررفت آب و انرژی به معنای مصرف بیشتر منابع طبیعی، افزایش آلودگی و کاهش سهم گیاهان، جانوران و حتی نسلهای آینده است، ارتباط عمیقتری با مفهوم صرفهجویی برقرار میکند. همچنین بازدید از پارکهای طبیعی، موزههای علوم، نمایشگاههای محیطزیست یا تماشای فیلمهای آموزشی میتواند این مفاهیم را از یک آموزش تئوری به تجربهای ملموس و ماندگار تبدیل کند.
بازی بهترین کلاس آموزش صرفهجویی
کارشناسان آموزش کودک معتقدند بازی، طبیعیترین شیوه یادگیری در دوران کودکی است. برای نمونه میتوان مسابقه خانوادگی برگزار کرد و از کودک خواست در مدت یک روز بیشترین تعداد چراغهای اضافی را پیدا کند یا زمان دوش گرفتن را با یک ساعت شنی اندازه بگیرد. همچنین بازیهای رومیزی، نقاشی، کاردستی با وسایل بازیافتی و مسابقه ساخت وسایل جدید از مواد دورریختنی، نگاه کودک به ارزش منابع را تغییر میدهد.
سرزنش دشمن یادگیری است
گاهی والدین هنگام مشاهده اسراف، کودک را با جملاتی مانند «چقدر بیدقتی» یا «همیشه برق را روشن میگذاری» سرزنش میکنند. روانشناسان هشدار میدهند تکرار این جملات ممکن است باعث مقاومت یا کاهش انگیزه کودک شود. بهتر است به جای تمرکز بر اشتباه، فرصت اصلاح رفتار فراهم شود؛ برای مثال گفته شود: «فکر میکنی قبل از بیرون رفتن چه چیزی را فراموش کردیم؟» این شیوه، کودک را به فکر کردن و یافتن راهحل تشویق میکند.
صرفهجویی مهارتی برای تمام عمر
آموزش صرفهجویی تنها به کاهش قبض آب و برق محدود نمیشود. کودکی که میآموزد منابع محدود هستند، در آینده نیز احتمال بیشتری دارد که در مصرف غذا، زمان، پول و سایر امکانات زندگی مسئولانهتر رفتار کند. چنین آموزشی همچنین حس همدلی با طبیعت، احترام به حقوق دیگران و توجه به نسلهای آینده را تقویت میکند.
در نهایت آنچه صرفه جویی را به یک عادت پایدار تبدیل میکند، نه قانونهای سخت و تذکرهای مداوم، بلکه تجربههای شیرین، مشارکت خانوادگی، تشویق هوشمندانه و الگوسازی والدین است. وقتی کودک احساس کند خاموش کردن یک چراغ یا بستن شیر آب، بخشی از نقش ارزشمند او در خانواده و حفاظت از زمین است، این رفتار به تدریج به عادتی ماندگار تبدیل خواهد شد که آثار آن تا سالها در زندگی فردی و اجتماعی او باقی میماند.
