پژوهشگران مؤسسه مهندسی زیستی کاتالونیا با همکاری دانشگاههای اسپانیا، مولکولهای جدیدی ساختهاند که میتوانند عملکرد سلولهای گیرنده نور در چشم را تقلید کنند. این دستاورد که در مجله انجمن شیمی آمریکا (JACS) منتشر شده، میتواند راهی جدید و غیرتهاجمی برای بازگرداندن بینایی در بیماران مبتلا به بیماریهای تحلیلبرنده شبکیه مانند دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) و رتینیت پیگمنتوزا (RP) فراهم کند.
در بسیاری از بیماریهای شبکیه، سلولهای گیرنده نور (سلولهایی که نور را تشخیص میدهند) از بین میروند، اما بخش زیادی از مدارهای عصبی پشت آنها همچنان سالم میماند. این موضوع فرصتی برای پژوهشگران ایجاد کرده است تا بدون نیاز به جایگزینی سلولهای آسیبدیده، حساسیت به نور را بازگردانند.
قطرههای چشمی که بینایی را احیا میکنند
مولکولهای جدید که پراست ۶ (Prosthe6) نام دارند، بهگونهای طراحی شدهاند که بخشی از کار سلولهای گیرنده نور را انجام دهند. این مولکولها با تزریق به چشم یا بهصورت قطره چشمی قابلاستفاده هستند و نیازی به کاشت دستگاه یا تغییرات ژنتیکی ندارند.
پروفسور پائو گوروستیزا (Pau Gorostiza)، پژوهشگر ارشد این مطالعه، میگوید: این مولکولها بیماری را درمان نمیکنند، زیرا علت اصلی تخریب گیرندههای نور را برطرف نمیکنند؛ اما در بازگرداندن بینایی بسیار مؤثر هستند و این کار را با روشی ساده و کاربرپسند انجام میدهند.
این مولکولها چگونه کار میکنند؟
این روش بر پایه فناوری نوردارو (فوتوفارماکولوژی) استوار است؛ یعنی دارو با تابش نور فعال میشود و با قطع نور، غیرفعال میگردد. مولکولهای پراست ۶ نوعی از سلولهای شبکیه به نام سلولهای دوقطبی را هدف قرار میدهند؛ این سلولها در حالت عادی، پیامهای نوری را از گیرندهها دریافت و به عمق سیستم بینایی منتقل میکنند. در بیماریهای تحلیلبرنده شبکیه، این سلولها همچنان سالم باقی میمانند، اما غیرفعال هستند.
مولکولهای پراست ۶ با اتصال به پروتئین خاصی به نام mGlu6 که روی این سلولها قرار دارد، سیگنالهای ازدسترفته نور را شبیهسازی میکنند و به مدارهای بینایی اجازه میدهند دوباره نور را پردازش کنند.
نتایج چشمگیر در مدلهای حیوانی
پژوهشگران توانستند در آزمایشهای انجامشده روی موشهای نابینا، واکنشهای بینایی طبیعی را به آنها بازگردانند. موشهای سالم بهطور طبیعی محیطهای تاریک را به روشن ترجیح میدهند، اما موشهای نابینا تفاوتی بین این دو محیط قائل نمیشوند. پس از دریافت پراست ۶، موشهای نابینا دوباره تاریکی را ترجیح میدادند که نشاندهنده بازگشت درک نور بود.
از میان ترکیبات مختلف، دو مولکول به نامهای پراست ۶-۱۲ و پراست ۶-۱۵ بهترین نتایج را نشان دادند. واکنشهای بینایی هم با تزریق و هم با قطره چشمی بازگشت و این واکنشها نه تنها در نور شدید و ویژه بلکه در نور معمولی اتاق یا روزهای ابری رخ داد.
مزایای این رویکرد
این روش در مقایسه با سایر روشهای موجود دارای مزایایی چشمگیر است. برخلاف ژندرمانی که فقط برای گروه کوچکی از بیماران قابلاستفاده است، یا ایمپلنتهای الکترونیکی که هزینهبر و تهاجمی هستند، این مولکولها بهصورت غیرتهاجمی و با هزینه کمتری قابلاستفاده هستند و نیازی به تجهیزات خاص یا آموزش طولانی برای استفاده ندارند.
چشمانداز آینده؛ راهی طولانی تا درمان انسانی
پژوهشگران تأکید دارند که این فناوری هنوز در مراحل اولیه است و آزمایشهای انسانی آغاز نشده است. گامهای بعدی شامل بررسی بیشتر ایمنی و توسعه فرمولاسیونهایی است که دوره بهبودی بینایی را طولانیتر کنند. همچنین گروه پژوهشی در حال تشکیل شرکتی به نام آیلومینا (Eyelumina) برای جذب سرمایه و انجام کارآزماییهای بالینی است.
گوروستیزا در پایان میگوید: تبدیل این کشف به یک درمان، فرآیندی طولانی و پرزحمت است، اما نتایج نشان میدهد که امکان واقعی بازگرداندن بینایی با کیفیت بالا، بهصورت غیرتهاجمی و برگشتپذیر وجود دارد.
