خراسان جنوبی از جمله استانهایی است که بخش قابل توجهی از قنوات آن در قالب موقوفات اداره میشود و درآمد حاصل از این منابع آبی طی قرنها صرف اجرای نیات واقفان شده است.
بررسی وقفنامههای تاریخی نیز نشان میدهد واقفان با نگاهی آیندهنگر، تلاش کردهاند ضمن حفظ منابع آب، بخشی از نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه را نیز تأمین کنند.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی با اشاره به گستردگی قنوات وقفی استان گفت: بخش عمده قنوات وقفی در شهرستان فردوس قرار دارد که از جمله آنها میتوان به قنوات بلده، سعدآباد، برون، امرودکان، سرند، افغو، انارستانک، مهوید، فنود مهوید و... اشاره کرد که هر یک نقشی متفاوت در توسعه منطقه دارند.
حجتالاسلام پرویز بخشی پور، قنات بلده فردوس را شاخصترین قنات وقفی استان دانست و افزود: این قنات از ارتفاعات شمالی فردوس سرچشمه میگیرد و پس از طی حدود ۳۵ کیلومتر، دشتها، باغها بخشی از آب مصرفی شهر را تأمین میکند و به روایتی احداث آن مربوط به قبل از اسلام و دوره ساسانی بوده که از جمله قنات های ایرانی ثبت شده به عنوان میراث جهانی یونسکو است.
وی اظهار کرد: حدود ۲هزار و ۳۸۲ هکتار از اراضی منطقه با آب این قنات آبیاری میشود و به دلیل ویژگیهای شیمیایی و کیفیت مناسب آب، محصولات کشاورزی بهویژه باغهای انار از مرغوبیت بالایی برخوردار هستند.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی گفت: اکنون از مجموع هفت هزار و ۲۰۰ فنجان آب قنات بلده، حدود چهار هزار و ۴۰۰ فنجان آن وقفی است که بخشی در اختیار اشخاص و بخشی نیز تحت مدیریت اداره اوقاف قرار دارد.
وی همچنین مزرعه قنات سعدآباد را از مهمترین موقوفات شهرستان فردوس معرفی کرد و گفت: این قنات دارای پنج هزار و ۴۰۰ فنجان آب است که سه هزار و ۶۰۰ فنجان آن وقفی بوده و ۱۵۰ هکتار زمین را شامل میشود.
به گفته وی، اکنون حدود ۶۰ هکتار از اراضی این موقوفه زیر کشت محصولات کشاورزی قرار دارد و ۱۱۰ مستأجر از آب و اراضی آن بهرهبرداری میکنند.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی تصریح کرد: درآمد حاصل از این موقوفه صرف اجرای نیات واقفان خیراندیش شامل برگزاری مراسم روضهخوانی در ماههای محرم و صفر، اطعام، قرآنخوانی، مراسم عید غدیر و عید قربان میشود.
حجت الاسلام بخشی پور در بخش دیگری از سخنان خود به قنات علیآباد بیرجند اشاره کرد و گفت: هزار و ۴۲۰ سهم از هزار و ۴۴۰ سهم این قنات و همچنین نیمی از سهم قنات اسفهرود به صورت وقف در اختیار بنگاه ابلوله قرار دارد.
وی افزود: سهم وقفی قنات علیآباد از طریق دو ایستگاه برداشت آب در پارک نیلوفر و باغ علیآباد شماره پنج به صورت رایگان در اختیار شهروندان بیرجند قرار میگیرد؛ اقدامی که نمونهای از بهرهگیری مستقیم مردم از منافع موقوفات آبی است.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی قنات خیرآباد را نیز از دیگر قنوات وقفی استان برشمرد و گفت: بخشی از آب این قنات توسط «میرزا محمدعلی» مستوفی قاین برای حمام، تکیه، مصلی و کاروانسرای ساخته شده توسط وی وقف شده است.
وی درباره قنوات وقفی شهرستان قاین نیز اظهار کرد: از مجموع ۱۱ رشته قنات شهر قاین حدود ۱۹ درصد سهام آنها وقفی است و تنها در قنات شاهیک از مجموع ۹۳۰ سهم، ۲۳۹ سهم برای اولاد، مساجد، مدارس علمیه، مقبره شعرا، حوض و نخل وقف شده است.
حجت الاسلام بخشی پور با اشاره به بررسی وقفنامههای تاریخی افزود: حدود ۴۰ نفر از واقفان قاین بخشی از سهام قنوات خود را برای برگزاری مراسم عزاداری حضرت سیدالشهدا (ع) وقف کردهاند و در برخی وقفنامهها بر اطعام عزاداران و پذیرایی از آنان نیز تأکید شده است.
وی گفت: بخشی دیگر از این موقوفات برای افطاری شبهای قدر، کمک به فقرا و مستمندان، تلاوت قرآن کریم، اقامه نماز، رد مظالم و دیگر امور خیر اختصاص یافته که نشاندهنده نگاه جامع واقفان به عدالت اجتماعی و رفع نیازهای جامعه است.
وی یکی دیگر از کارکردهای مهم وقف قنوات را حفظ و احیای بناهای تاریخی دانست و اظهار کرد: مسجد جامع دشت بیاض از سال ۹۲۰ هجری قمری دارای یک سهم آب وقفی از قنات دشت بیاض است و درآمد همین موقوفه موجب شده این مسجد پس از چندین بار تخریب در اثر زلزله، بار دیگر بازسازی و احیا شود.
وی افزود: حوزه علمیه جعفریه قاین نیز از قرن دوازدهم هجری قمری تاکنون از محل سهام وقفی چندین قنات مهم منطقه اداره شده و این موضوع نقش وقف را در استمرار آموزش علوم دینی به خوبی نشان میدهد.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی همچنین از وقف یک سهم آب قنات ابوالخیری برای نگهداری مقبره بوذرجمهر قاینی یاد کرد و گفت: درآمد این موقوفه صرف مرمت این اثر تاریخی شده و موجب شده این مکان به یکی از تفرجگاههای مهم شهر قاین تبدیل شود.
کارشناسان معتقدند قنوات وقفی نمونهای روشن از پیوند مدیریت منابع طبیعی با مشارکت اجتماعی است؛ الگویی که طی قرنها علاوه بر تأمین آب کشاورزی، هزینه نگهداری مساجد، مدارس، تکایا، بناهای تاریخی، مراسم مذهبی و کمک به اقشار نیازمند را نیز فراهم کرده است.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب و افزایش هزینههای نگهداری قنوات، این میراث ارزشمند را با چالشهای جدی روبهرو کرده است، استمرار مرمت، احیا و بهرهبرداری اصولی از قنوات وقفی میتواند ضمن صیانت از میراث تاریخی استان، نقش مؤثری در توسعه پایدار، امنیت غذایی، حفظ سرمایههای فرهنگی و تقویت همبستگی اجتماعی خراسان جنوبی ایفا کند.
