به گزارش خبرنگار جماران، بنا بر نقل مشهور، امام حسن عسکری علیه السلام در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ هجری، با توطئه معتمد عباسی -که همواره از محبوبیت و نفوذ معنوی آن حضرت در جامعه نگران بود- در شهر سامرا مسموم شدند و به شهادت رسیدند.[۱]
حضور اجباری امام عسکری(ع) در سامرا
امام حسن عسکری علیه السلام در چهار سالگى، بنا به درخواست متوکل عباسى (دهمین خلیفه عباسیان) به همراه پدر بزرگوارشان امام هادی علیه السلام و سایر خانواده شان راهى سامرا (مرکز خلافت عباسیان، در شمال غربى عراق) شدند.[۲]
امام عسکری(ع) پس از شهادت پدرشان، در سال ۲۵۴ هجرى قمرى به مقام امامت شیعیان نایل آمدند. آن حضرت و خانواده و خاندان پدرشان در ظاهر به دعوت متوکل در سامرا سکونت داشتند، ولى در حقیقت حضورشان در سامرا اجبارى و تبعیدگونه بود تا آن حضرت را از نزدیک در مراقبت و نظارت خویش داشته باشند.
مرگ طبیعی یا شهادت؟
شیخ طبرسی می گوید: بسیاری از دانشمندان ما گفته اند: امام حسن عسکری علیه السلام بر اثر مسمومیت به شهادت رسیدند، چنان که پدرشان و جدشان و همه امامان علیهم السلام با شهادت از دنیا رفته اند.[۳] ابراهیم کفعمی نیز می گوید: او را «معتمد» مسموم کرد.[۴] و محمد بن جریر بن رستم، از دانشمندان شیعی در قرن چهارم معتقد است که امام عسکری علیه السلام در اثر مسمومیت به درجه شهادت رسیدند.[۵]
یکی از نشانه های شهادت امام علیه السلام به وسیله دربار عباسی، تحرک ها و تلاش های فوق العاده ای بود که معتمد عباسی در روزهای مسمومیت و شهادت امام علیه السلام، برای عادی جلوه دادن مرگ آن حضرت از خود نشان داد.
ابن صباغ مالکی از دانشمندان اهل سنت، از قول عبیدالله بن خاقان، یکی از درباریان عباسی (که نسبت به امام عسکری علیه السلام احترام و تکریم داشت) می نویسد: «... هنگام درگذشت ابومحمد حسن بن علی عسکری علیه السلام، معتمد خلیفه عباسی، حال مخصوصی پیدا کرد که ما از آن شگفت زده شدیم و فکر نمی کردیم چنین حالی در او (که خلیفه وقت بود و قدرت را در دست داشت) دیده شود. وقتی «ابومحمد» (امام عسکری) رنجور شد، پنج نفر از اطرافیان خاص خلیفه که همه از فقیهان درباری بودند، به خانه او گسیل شدند. معتمد به آنان دستور داد در خانه ابومحمد بمانند و هر چه روی می دهد به او گزارش کنند، نیز عده ای را به عنوان پرستار فرستاد تا ملازم او باشند، و همچنین به قاضی بن بختیار فرمان داد ده نفر از معتمدین را انتخاب کند و به خانه ابومحمد بفرستد و آنان هر صبح و شام نزد او بروند و حال او را زیر نظر بگیرند. دو یا سه روز بعد به خلیفه خبر دادند حال ابومحمد سخت تر شده و بعید است بهتر شود. خلیفه دستور داد شب و روز ملازم خانه او باشند و آنان پیوسته ملازم خانه آن بزرگوار بودند، تا پس از چند روزی رحلت فرمود. وقتی خبر رحلت آن حضرت پخش شد، سامرا سراپا فریاد و ناله شد و بازارها تعطیل و مغازه ها بسته شد. بنی هاشم، دیوانیان، امرای لشکر، قاضیان شهر، شعرا و سایر مردم برای شرکت در مراسم تشییع حرکت کردند. سامرا در آن روز یادآور صحنه قیامت بود! وقتی جنازه آمادۀ دفن شد، خلیفه برادر خود، «عیسی بن متوکل»، را فرستاد تا بر جنازه آن حضرت نماز بگزارد. هنگامی که جنازه را برای نماز روی زمین گذاشتند، عیسی نزدیک رفت و صورت آن حضرت را باز کرد و به علویان و عباسیان و قاضیان و نویسندگان و شهود نشان داد و (برای رفع تهمت خلیفه) گفت: این «ابومحمد عسکری» است که به مرگ طبیعی درگذشته است و فلان و فلان از خدمتگزاران خلیفه نیز شاهد بوده اند!! بعد روی جنازه را پوشاند و بر او نماز خواند، و فرمان داد برای دفن ببرند...».[۶]
این گزارش نشان می دهد که امام عسکری علیه السلام در جامعه چه موقعیتی داشته و حکومت عباسی چرا نگران بوده است و نیز روشن می کند که خلیفه از برملا شدن مسمومیت و قتل امام تا چه حد وحشت داشته است، و لذا با زمینه سازی قبلی کوشیده است شهادت امام را مرگ طبیعی قلمداد کند!
البته این نماز جنبه تشریفاتی داشت و طرحی بود که رژیم حاکم برای لوث کردن ماجرای شهادت امام ریخته بود و چنان که در میان دانشمندان شیعه مشهور است، امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) به طور خصوصی بر جنازه پدر بزرگوارشان نماز گزاردند.[۷]
پانویس
موسوعة الإمام العسکری علیه السلام، ج۱، ص۱۳۴-۱۳۵.
منتهى الآمال، شیخ عباس قمی، ج ۲، ص ۳۹۳.
اعلام الوری، الطبعة الثالثة، دارالکتب الاسلامیة، ص ۳۶۷.
الانوار البهیة، شیخ عباس قمی، مشهد، کتابفروشی جعفری، ص ۱۶۲.
دلائل الامامة، نجف، منشورات المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۳ ه.ق، ص ۲۲۳.
الفصول المهمة، چاپ قدیم، ص ۳۰۷-۳۰۸. این قضیه را مرحوم شیخ مفید در ارشاد و فتال نیشابوری در روضة الواعظین و طبرسی در اعلام الوری و علی بن عیسی الاربلی از قول احمد پسر عبیدالله بن خاقان نقل کرده اند.
کمال الدین، شیخ صدوق، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، (التابعة) لجماعة المدرسین، بقم المشرفة، ۱۴۰۵ ه.ق، باب ۴۳، ص ۴۷۵؛ مجلسی، بحارالانوار، الطبعة الثانیة، تهران، المکتبة الاسلامیة، ۱۳۹۵ ه.ق، ج ۵۰، ص ۳۳۲.
منابع
سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی.
روزشمار تاریخ اسلام، سید تقى واردى، جلد سوم، ماه ربیعالاول.
