از صحنه تا صنعت

با این حال، همگام با تحولات اجتماعی، نیاز به ارتقای تئاتر از یک فعالیت هنری به یک صنعت فرهنگی پویا بیش از پیش احساس می‌شود، صنعتی که با ایجاد تعادل میان عرضه و تقاضا، قادر باشد چرخه‌ تولید و نمایش خود را به شکلی مستقل و پایدار پیش ببرد، هدف نهایی رسیدن به مدلی است که در آن تئاتر نه تنها یک فعالیت هنری، بلکه بخشی از سبد فرهنگی و اقتصادی خانواده‌ها باشد که هزینه‌های خود را از طریق توانمندی‌های داخلی تامین می‌کند.

برای دستیابی به این جایگاه مطلوب، اکنون زمان آن فرا رسیده است که با نگاهی تحلیلی و آینده‌نگر، به دنبال یافتن مسیرهای نوین باشیم، پرسش اصلی اینجاست که چگونه می‌توان میان ظرفیت‌های جامعه هنرمندان و توانمندی‌های نهادهای حوزه‌ی فرهنگ، پیوندی مستحکم ایجاد کرد؟ و چه راهکارهایی می‌تواند به عنوان حلقه‌های پیونددهنده، مسیر تحول و شکوفایی این صنعت را هموار سازد؟

صحنه‌ای خالی از تلاقی

بررسی‌ها در سطح شهر نشان می‌دهد که دیدگاه‌ها نسبت به وضعیت حیات هنری در استان مرکزی، بسیار متفاوت و گاه متناقض است، در بین شهروندان نوعی بی‌تفاوتی ناشی از کمبود انتخاب مشاهده می‌شود.

بخشی از مخاطبان مسئله را نه در کمبود تنوع، بلکه در کیفیت عرضه جستجو می‌کنند، این گروه بر این باورند که حتی در صورت برگزاری رویدادها آنچه به جامعه ارائه می‌شود، توان جلب توجه یا پاسخگویی به نیازهای فکری و سرگرمی مدرن را ندارد، این نگاه، نوعی گسست میان سلیقه عمومی و خروجی‌های هنری موجود را ترسیم می‌کند.

در سوی دیگر این میدان، هنرمندان استان با نگاهی متفاوت، اما با چالش‌هایی مشابه بر توانمندی خود تاکید دارند، هنرمندان فعال استان معتقدند ظرفیت تولید آثار باکیفیت و در سطح استانداردهای ملی وجود دارد، اما این توانمندی در برخورد با سه مانع اصلی محدودیت منابع مالی، نبود پل ارتباطی بین شناخت نیاز جامعه و آثار هنری و خلا فرهنگ‌سازی از دوران کودکی با هدف پیوند جامعه به هنر نمایش، کمرنگ‌تر ظاهر می‌شود.

در نهایت، این تضاد دیدگاه‌ها میان مخاطب تشنه‌ تنوع و هنرمند در جستجوی حمایت، نشان از یک بحران ساختاری دارد که در آن، هر ۲ طرف از نبود یک پل ارتباطی کارآمد رنج می‌برند.

ضرورت ایجاد بانک اطلاعاتی جامع برای مدیریت نظام هنری و فرهنگی استان

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی گفت: ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع و دقیق در بخش‌های مختلف هنری، رسانه‌ای و فرهنگی ضرورت دارد و نبود آمار و اطلاعات دقیق و همچنین کمبود بودجه، مانع اصلی در برنامه‌ریزی برای حمایت از هنرمندان و مدیریت گروه‌های نمایشی و اهالی فرهنگ است.

علی ایزدی اظهار کرد: برخی از فعالیت‌های فرهنگی و هنری از جمله تئاتر، ماهیتی اشتراکی و گروهی دارند و برخلاف بعضی دیگر از هنرها که انفرادی هستند نیازمند حمایت و هماهنگی‌های ساختاری گسترده‌تری است.

وی تاکید کرد: هم‌اکنون فقدان آمار و ارقام دقیق در بخش هنرهای تجسمی، رسانه و تئاتر و دیگر بخش‌ها، یکی از چالش‌های اساسی در مسیر مدیریت فرهنگی است.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به اهمیت دسترسی به اطلاعات دقیق، افزود: برای برنامه‌ریزی صحیح در عرصه فرهنگ، داشتن آمار دقیق از تعداد، شاخه فعالیت و توانمندی‌های آن‌ها ضروری است، بدون داشتن این داده‌ها، نمی‌توان تعیین کرد که آیا ظرفیت‌های موجود برای پاسخگویی به نیازهای جامعه فرهنگی و هنری کافی است یا خیر.

ایزدی تصریح کرد: تلاش‌ها برای راه‌اندازی یک بانک اطلاعاتی جامع در تمامی بخش‌های فرهنگی و رسانه‌ای در معاونت های تخصصی این اداره‌کل در جریان است، این بانک اطلاعاتی باید تمامی طیف‌ها از جمله خبرنگاران با شاخه‌های ورزشی، صنعتی، فرهنگی و دیگر بخش‌ها، عکاسان و اهالی ادب و اندیشه و هنر و هنرمندان مختلف را پوشش دهد که امکان مدیریت هوشمند و به روز فراهم شود.

وی ادامه داد: در نظام هنری، ۲ نوع گروه نمایشی وجود دارد، گروه‌های موردی یا فصلی که پس از اجرای یک اثر از هم جدا می‌شوند و گروه‌های پایدار که به صورت مستمر فعالیت می‌کنند، در ایران به‌ویژه در استان‌ها، کمبود گروه‌های نمایشی پایدار و مستقر، یکی از چالش‌های جدی است.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به تجربه پیشین خود در ۲ بخش مدیریت استقرار گروه‌های نمایشی و بنیاد ادبیات نمایشی کشور، خاطرنشان کرد: ساماندهی گروه‌ها و صدور پروانه فعالیت برای آن‌ها، گام نخست در ایجاد نظم در این حوزه بوده است که هم اکنون توسط اداره کل هنرهای نمایشی کشور در حال پیگیری و تکمیل است.

این فعال فرهنگی گفت: ایجاد گروه‌های نمایشی و فعالیت‌های حرفه‌ای هنرمندان در عرصه‌های مختلف و به ویژه نمایش و موسیقی، مستلزم داشتن گروه پایدار و عضویت در انجمن‌های مربوطه از جمله انجمن هنرهای نمایشی، موسیقی و تجسمی است.

وی افزود: با توجه به اتمام دوره فعالیت برخی انجمن‌ها، نیاز به بازنگری در ساختار آن‌ها و برگزاری انتخابات جدید برای تقویت این نهادها وجود دارد که بتوان از ظرفیت‌های هنری بسیار ارزشمند هنرمندان به نحو بهتری بهره‌ برد.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی عنوان کرد: با گذر از آمارهای تقریبی و فراهم آوردن زمینه لازم و ساماندهی بانک اطلاعاتی جامع، به دنبال تقویت زیرساخت‌های تمامی هنرها هستیم.

ایزدی خاطرنشان کرد: باتوجه به پتانسیل‌های بالای هنری استان به ویژه وجود رشته نمایش و سینما در دانشگاه‌ آزاد اسلامی واحد اراک و رشته نمایش که از سال‌ ۱۳۷۰ تاکنون فعالیت دارد، باید از مدیریت آمارهای تقریبی به سمت مدیریت داده‌محور حرکت کرد.

وی افزود: یکی از چالش‌ها و مشکلات جدی در اجرای این فرایند کمبود قابل توجه نیروی انسانی در بدنه سازمانی جهت اجرای برنامه‌های توسعه‌ای است و نیاز به جذب نیرو وجود دارد.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهار کرد: باتوجه به شرایط کنونی هم‌اکنون و به ناچار برای ارزیابی ظرفیت‌های تئاتر در استان، از روش‌های آماری مبتنی بر مشارکت در جشنواره‌ها و رویدادها استفاده می‌شود.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی گفت: به‌طور معمول در جشنواره‌های استانی گروه‌های هنری مشارکت گسترده دارند که نشان‌دهنده پویایی نسبی این بخش است، با بررسی میانگین تعداد اعضای گروه‌های شرکت‌کننده و نسبت هنرمندان فعال و نیمه فعال به هنرمندان پیشکسوت، می‌توان برآورد تقریبی از تعداد کل هنرمندان تئاتر استان به دست آورد.

ایزدی افزود: وجود رشته نمایش از سال‌ها پیش در اراک و دیگر شهرها، منجر به تربیت طیف گسترده‌ای از فارغ‌التحصیلان در سطح استان شده است و از این راه نیز می‌توان آمار نسبی از تعداد هنرمندان استان کسب کرد، اگرچه تجمیع این آمار به دلیل پراکندگی فارغ‌التحصیلان در استان‌های مختلف، چالش‌برانگیز است، اما تاحدودی قابل استناد است و امکان برنامه‌ریزی بهتر و دقیق‌تری را برای حمایت از هنرمندان فراهم می‌کند.

وی تصریح کرد: با وجود این چالش‌ها، اولویت‌های اصلی سازمان همچنان بر حمایت از هنرمندان، برگزاری رویدادهای تخصصی و تقویت زیرساخت‌های فرهنگی متمرکز است.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی افزود: هدف نهایی، رسیدن به آماری دقیق است که بتوان بر اساس آن، نیازهایی نظیر فضاهای تمرین، سالن‌های اجرا و حمایت‌های مالی را به دقت پیش‌بینی و مدیریت کرد.

توسعه فضاهای هنری مستلزم جامعه آماری دقیق

ایزدی گفت: به دلیل محدودیت‌های موجود و تغییر در ساختارهای مدیریتی، تعریف و بازنگری برنامه‌ها بر اساس اولویت‌های اساسی فرهنگی انجام شد که حداکثر بهره‌وری از ظرفیت‌های محدود ایجاد شود.

وی اظهار کرد: برای جلوگیری از توقف روند توسعه فرهنگی و ساماندهی امور هنری، از رویکرد همکاری میان‌بخشی استفاده شده است، این رویکرد شامل بهره‌گیری از متخصصین از طریق انتقال یا همکاری با نیروهای کارآمد از سایر حوزه‌های اداری و حتی استان‌های همجوار است.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی افزود: هدف از این اقدامات، تجمیع نیروهای متخصص و ایجاد ثبات در بدنه اجرایی است که بتوان با تمرکز بر ظرفیت‌های انسانی، برنامه‌های توسعه‌ای و فرهنگی استان را با سرعت و دقت بیشتری پیش برد.

ایزدی با تاکید بر اینکه جریان تولیدات هنری در استان متوقف نشده است، تصریح کرد: در کنار برنامه‌ریزی برای ایجاد بانک اطلاعاتی جامع، فعالیت‌های هنری استان در حال پیگیری است، جشنواره تئاتر استانی که امسال هشتمین دوره خود را پشت سر می‌گذارد، گواهی بر استمرار و پویایی هنرهای نمایشی است.

وی اظهار کرد: هدف از ایجاد بانک اطلاعاتی، تنها داشتن آمار نیست، بلکه شناسایی دقیق نیازهای خانواده بزرگ هنر استان است، باید مشخص شود که جامعه هنری با توجه به تنوع فعالیت‌ها در حوزه‌هایی همچون تئاتر، پرده‌خوانی، تعزیه و سایر هنرهای نمایشی، دقیقاً به چه میزان تسهیلات، سالن تمرین و بسترهای حمایتی نیاز دارد.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی افزود: دستیابی به آماری با دقت بالای ۷۰ تا ۷۵ درصد، گام نخست برای تخصیص عادلانه بودجه و برنامه‌ریزی دقیق است، اگرچه این فرایند به تدریج تکمیل خواهد شد، اما پایه و اساس مدیریت کلان برای سال‌های آینده خواهد بود که بتوان پاسخگوی نیازهای واقعی هنرمندان و جامعه بود.

ایزدی خاطرنشان کرد: با وجود تمامی چالش‌ها، اولویت حفظ پویایی فعالیت‌های هنری است و با تکمیل زیرساخت‌های آماری و تامین بودجه مناسب، می‌توان شرایط بهتری را برای هنرمندان استان و نیز مردم فراهم کرد که امید است این چالش‌ها رفع شود.

بحران در تئاتر، از مهاجرت هنرمندان تا تله‌ تکرار باطل

حسین اقبالیان هنرمند تئاتر استان مرکزی، به بروز بحران‌های ساختاری عمیق در بخش هنرهای نمایشی اشاره کرد و گفت: وضعیت کنونی این هنر با چالش‌های جدی مواجه است.

این هنرمند بیان کرد: نبود توازن بین ماهیت صنعتی اراک و نیازهای فرهنگی، از عوامل تضعیف تئاتر است و در اغلب موارد بعد صنعتی این استان بیشتر مورد توجه قرار گرفته و این ماهیت موضوع فرهنگی را در سایه قرار داده است.

اقبالیان افزود: نبود حمایت نهادها و کارخانه‌های دارای بودجه فرهنگی، خلاء بزرگی در حمایت از این هنر ایجاد کرده است و بودجه‌های فعلی به‌هیچ‌وجه پاسخگوی نیازهای اصلی هنرمندان نیست.

وی عنوان کرد: پیامدهای اجتماعی این بحران و مهاجرت هنرمندان به تهران نتیجه مستقیم مشکلات معیشتی هنرمندان است و در واقع هنرمندان تلاش می‌کنند که با قرار گرفتن در گروه‌های هنری مطرح کشور بتوانند امرار معاش حداقلی از حرفه خود داشته باشند.

این هنرمند افزود: هزینه ناچیز بلیت نمایش‌ها در مقایسه با هزینه‌های سنگین تولید، امکان پوشش هزینه‌های اجرایی را از هنرمندان سلب می‌کند و از طرفی تعداد تماشاگران بسیار محدود است و اغلب خانواده‌ها استقبالی ندارند و در واقع در سبد تغذیه رفاهی خانواده‌ها کمرنگ است که این خود نیاز به واکاوی، بررسی ذائقه و سلیقه جامعه و فرهنگ سازی از دوران کودکی و در نهادهای آموزشی دارد.

اقبالیان ادامه داد: از طرفی حمایت هنرمندان برای تولید آثار مناسب از نظر کمی و کیفی اهمیت ویژه دارد و در کنار این موارد شناخت سلیقه جامعه و فرهنگ‌سازی باید در کنار هنرمند به عنوان یک مشاور قرار بگیرد که در نهایت آثار مورد استقبال تماشاچی واقع شود و صنعت نمایش در چرخه فعالیت قرار بگیرد و در مجموع باید بگویم که مسائل مختلفی در هم تنیده شده که در سطح کشوری نیاز به بررسی و واکاوی و در نگاه جامع نیاز به یک عمل جراحی دارد.

هنر در نقشی فراتر از نمایش

دکتر علی فراهانی، روان‌شناس، در تحلیل کارکردهای درمانی هنر گفت: هنر به عنوان یک کاتالیزور ارتباطی، می‌تواند الگوهای تعاملی آسیب‌دیده در نظام خانواده را ترمیم کرده و با تقویت مهارت‌های همدلی، از تنش‌های مزمن میان اعضا بکاهد.

وی با اشاره به نقش پیشگیرانه فعالیت‌های خلاقانه در حوزه آسیب‌های اجتماعی افزود: درگیری هدفمند نوجوانان در فرآیندهای هنری، منجر به تخلیه هیجانی سالم و تعدیل تکانش‌گری شده که این امر به طور مستقیم ضریب گرایش به رفتارهای پرخطر و ناهنجاری‌های اجتماعی را در این گروه سنی کاهش می‌دهد.

این کارشناس سلامت روان تصریح کرد: هنر به مثابه یک پناهگاه روانی، به فرد کمک می‌کند تا در مواجهه با فشارهای محیطی، از مکانیزم‌های دفاعی پخته‌تری استفاده کند، موضوعی که در نهایت به ارتقای سطح تاب‌آوری اجتماعی در برابر بحران‌های اقتصادی و اجتماعی می‌انجامد.

فراهانی همچنین هنر را عاملی برای تقویت هوش هیجانی جامعه دانست و بیان کرد: با گسترش فضاهای هنری، جامعه به جای فرو رفتن در انزوای فردی، به سمت یکپارچگی عاطفی حرکت می‌کند که خروجی آن، افزایش احساس آرامش و کاهش سطح اضطراب عمومی است.

وی عنوان کرد: اگر هنر از نگاه صرفاً تزئینی خارج شود و به عنوان یک ابزار مداخله‌گر در سلامت عمومی مورد توجه قرار گیرد، می‌توان از ظرفیت‌های نهفته آن برای بازسازی اعتماد عمومی و تعمیق همبستگی‌های اجتماعی بهره‌برداری کرد.

این روانشناس خاطرنشان کرد: وقتی خانواده‌ها درگیر رویدادهای هنری مشترک می‌شوند، گسست‌های بین‌نسلی به دلیل ایجاد زبان مشترک عاطفی به حداقل می‌رسد و این یعنی هنر می‌تواند به مثابه پلی بین دنیای متفاوت والدین و نوجوانان عمل کند.

فراهانی تاکید کرد: سیاست‌گذاران فرهنگی استان باید بدانند که سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های هنری در واقع سرمایه‌گذاری برای کاهش هزینه‌های درمانی و قضایی است چراکه هنرمند و مخاطب هنری، به مراتب شهروندانی با سلامت روان پایدارتر و انعطاف‌پذیری رفتاری بیشتر هستند.

کلام آخر:

در نهایت، بررسی ابعاد مختلف بحران فرهنگی در استان مرکزی نشان می‌دهد که ما با یک چالش چندلایه روبرو هستیم، از یک سو، نیاز مبرم جامعه به هنر به عنوان ابزاری برای تاب‌آوری اجتماعی و سلامت روان از طریق گروه‌های نمایشی و هنرهای تجسمی، به‌وضوح احساس می‌شود و از سوی دیگر، با یک خلاء فرهنگ‌سازی برای ترغیب سلیقه مخاطب در استفاده از این تغذیه فرهنگی مواجه هستیم.

اگر هنر را پلی برای ترمیم گسست‌های میان‌نسلی و کاهش آسیب‌های اجتماعی بدانیم، بدون داشتن یک نقشه راه دقیق، هرگونه تلاش برای فرهنگ‌سازی، تنها به شکلی پراکنده و بدون هدف بلندمدت خواهد بود.

در این میان، نکته‌ای کلیدی که از زبان مسئولان ارشد اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مطرح شد، همان کلید مفقوده برای عبور از این بن‌بست یعنی بانک اطلاعاتی جامع و نظام‌مند از هنرمندان فعال در حوزه‌های مختلف است.

بدون شناخت دقیق ظرفیت‌های موجود، از جمله تعداد هنرمندان فردی یا گروهی، سبک‌های هنری و حتی توزیع جغرافیایی آن‌ها، مدیریت شهری و فرهنگی نمی‌تواند به‌درستی تصمیم بگیرد که چه تعداد سالن، چه نوع زیرساختی و چه نوع خط‌مشی فرهنگی متناسب با نیاز واقعی مردم، مورد نیاز است.

بنابراین، راهکار نهایی در تکیه بر داده‌محوری نهفته است و برای اینکه هنر از وضعیت تزئینی خارج شده و به ابزاری مداخله‌گر در سلامت و پویایی جامعه تبدیل شود، نخستین گام، تجهیز نیروهای انسانی و ایجاد بستری برای جمع‌آوری اطلاعات دقیق است.

تنها با داشتن این شناخت عمیق از ظرفیت‌های انسانی، می‌توان فضاهای نمایشگاهی و تئاتری را به‌گونه‌ای طراحی کرد که نه تنها با نیاز مخاطب همسو باشد، بلکه مسیر توسعه‌ای را که از اقتصاد تا سلامت جامعه را در بر می‌گیرد، هموار سازد و در کنار این اقدامات نیاز است فرهنگ‌سازی برای قرار گرفتن این هنر در بستر استفاده مردم به عنوان یک گزینه مهم در اوقات فراغت انجام شود که در نهایت هنر همراه با تبدیل شدن به صنعت پویا در سلامت اجتماعی جامعه نیز اثرگذار باشد.