فیلم| غربت عسکری در کوچه‌های فاطمی؛ مصلی تا دفتر امام جمعه یزد

به گزارش مشرق، امروز سالگرد شهادت امام حسن عسکری علیه السلام است.دوران حیات و امامت حضرت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) یکی از حساس‌ترین و پیچیده‌ترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار می‌رود. آن حضرت در سنی بسیار جوان به مقام امامت رسیدند و در مدت کوتاهی که رهبری جامعه اسلامی را بر عهده داشتند، با خفقان و کنترلی کم‌نظیر از سوی دستگاه خلافت عباسی روبرو شدند. خلفای عباسی که بر اساس روایات متواتر می‌دانستند دوازدهمین امام و موعود یازدهمین فرزند پیامبر اکرم (ص) خواهد بود، تمامی حرکات، رفت‌وآمدها و ارتباطات امام حسن عسکری (علیه‌السلام) را تحت نظر شدید قرار دادند و ایشان را در منطقه نظامی سامرا (عسکر) محصور کردند. با این حال، مطالعه سیره علمی و عملی آن حضرت نشان می‌دهد که ایشان با بهره‌گیری از تدابیر الهی، نه‌تنها جریان اصیل اصیل شیعی را از تلاطم‌های سیاسی و فکری حفظ کردند، بلکه بستر لازم برای ورود جامعه به عصر غیبت را نیز فراهم ساختند.

در حوزه سیره علمی، امام حسن عسکری (علیه‌السلام) مرجع نهایی پاسخگویی به شبهات، سوالات کلامی، فقهی و قرآنی بودند. عصر امامت ایشان مصادف با موج گسترده‌ای از ترجمه متون یونانی و رواج مکاتب مختلف فکری و فلسفی در جهان اسلام بود. این مسئله باعث بروز تشکیک‌ها و سوالات معتقداتی فراوان در میان مسلمانان شده بود.

یکی از برجسته‌ترین ابعاد علمی امام، مواجهه با همین شبهات فکری و انحرافات اعتقادی بود. ایشان با شیوه‌های گوناگون به تبیین دقیق آموزه‌های اصیل اسلامی می‌پرداختند. پاسخ‌های جامع آن حضرت به مسائل معقداتی، راهنمایی برای دانش‌پژوهان و دانشمندان عصر بود. همچنین، با وجود محدودیت‌های شدید، شاگردان زیادی از محضر علمی ایشان بهره بردند و روایات فراوانی در زمینه‌های مختلف فقه، تفسیر، کلام و اخلاق از ایشان به یادگار ماند که در کتب روایی اصیل شیعه نقل شده است.

علاوه بر هدایت مستقیم علمی، حضرت توجه ویژه‌ای به تفسیر قرآن کریم و تبیین معانی بلند آیات الهی داشتند. در منابع حدیثی شیعه، مجموعه‌ای تفسیری منسوب به امام عسکری (علیه‌السلام) وجود دارد که هرچند در طول تاریخ مورد بررسی‌های سندی و متنی قرار گرفته، اما نشان‌دهنده اهتمام ویژه امام به گسترش معارف قرآنی و ارائه برداشت‌های صحیح از آیات الهی در برابر تفاسیر به رأی و نادرست عصر خویش است. امام در سیره علمی خود، همواره بر تعقل، فهم دقیق آیات و روایات و پرهیز از سطحی‌نگری تاکید می‌فرمودند و پیروان خود را به بهره‌گیری از عقل و استدلال منطقی در مواجهه با اندیشه‌های انحرافی فرا می‌خواندند.

ابعاد سیره عملی امام حسن عسکری (علیه‌السلام) نیز همانند بعد علمی ایشان، سرشار از درس‌ها و الگوهای برجسته اخلاقی و اجتماعی است. یکی از مهم‌ترین خطوط در سیره عملی آن حضرت، عبودیت، زهد و تقوای بی‌نظیر ایشان بود. تاریخ‌نگاران حتی از میان غیرشیعیان و دشمنان امام نقل کرده‌اند که عبادت و معنویت ایشان به‌قدری برجسته بود که حتی زندان‌بانان و مأموران عباسی نیز تحت تأثیر خلوص و خشوع حضرت قرار می‌گرفتند. نقل شده است هرگاه امام به زندان انداخته می‌شد، مأمورانی که برای سخت‌گیری بر ایشان گماشته شده بودند، پس از مدتی کوتاهی با دیدن روزه‌داری‌های مداوم، عبادتهای شبانه و رفتار متواضعانه امام، تغییر رفتار داده و از اهل عبودیت و صلاح می‌شدند. این آراستگی به اخلاق حسنه و جاذبه معنوی، بزرگ‌ترین گواه بر حقانیت مقام امامت ایشان بود.

بخش دیگری از سیره عملی حضرت، حضور موثر و مهربانانه در میان مردم و دادرس نیازمندان بودن است. با وجود آن‌که ارتباط مستقیم مردم با امام بسیار دشوار و تحت مراقبت بود، ایشان از هر فرصتی برای حل مشکلات مالی و اجتماعی شیعیان استفاده می‌کردند. امام با ارسال کمک‌های مالی مخفیانه، پرداخت بدهی‌های مستمندان و حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست، کریمانه به جامعه خدمت می‌کردند. رفتار ایشان با مردم و حتی با مخالفان بر پایه کرامت، مدارا و حسن خلق بود. همین امر سبب شده بود تا نه تنها شیعیان، بلکه عامه مردم و حتی رجال حکومتی عباسی، احترام ویژه‌ای برای شخصیت امام قائل باشند و ایشان را فردی بی‌نظیر در علم و تقوا بدانند.

یکی از محوری‌ترین و استراتژیک‌ترین بخش‌های سیره علمی و عملی امام حسن عسکری (علیه‌السلام)، مدیریت سازمان وکالت و هدایت شیعیان در شرایط خفقان بود. به‌دلیل حبس خانگی و نظارت شدید حاکمیت، امام نمی‌توانستند به‌صورت مستقیم و آزادانه با همه شیعیان در نقاط مختلف جغرافیای اسلامی (مانند قم، خراسان، بغداد، اهواز و کوفه) ارتباط داشته باشند. از این رو، ایشان شبکه وکالت را که از زمان امامان پیشین پایه‌گذاری شده بود، منسجم‌تر و فعال‌تر ساختند. وکلا و نمایندگان برجسته امام، مسئولیت دریافت وجوهات شرعی، پاسخگویی به سوالات فقهی و رساندن پیام‌ها و نامه‌های امام به شیعیان را بر عهده داشتند. این اقدام عملی، علاوه بر حفظ انسجام شیعه، مردم را تدریجاً برای دوره‌ای آماده می‌کرد که دیگر دسترسی مستقیم به امام معصوم نخواهند داشت.

زمینه‌سازی برای امامت و غیبت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مهم‌ترین ماموریت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) در طول دوران امامتشان بود. از یک‌سو، دستگاه خلافت عباسی به شدت جویای ولادت فرزند امام بود تا او را به شهادت برساند؛ از سوی دیگر، شیعیان نیازمند اطمینان از جانشینی حضرت و شناسایی امام بعدی بودند. امام عسکری (علیه‌السلام) با تدبیری بسیار هوشمندانه و با رعایت پنهان‌کاری کامل، میلاد فرزندشان را از چشم ناپاکی حاکمان مخفی داشتند و تنها به خواص و شیعیان مورد اعتماد، فرزند خود را نشان داده و به امامت ایشان شهادت دادند. در کنار این اقدام، امام در نامه‌ها و سخنان خود بارها به مسئله غیبت، سخت بودن امتحان مؤمنان در این دوران و وظایف منتظران اشاره کردند تا جامعه شیعه دچار حیرت و گمراهی نشود.

دستورالعمل‌های اخلاقی و توصیه‌های امام حسن عسکری (علیه‌السلام) به شیعیان، بخش دیگری از سیره رفتاری ایشان را تشکیل می‌دهد. امام همواره شیعیان را به زیور تقوا، راستگویی، امانتداری، طول سجده، حسن مجاورت و رفتار نیکو با همسایگان و عموم مردم سفارش می‌کردند. ایشان در حدیثی معروف فرمودند: «کونوا زیناً ولا تکونوا شیناً» (باعث زینت ما باشید، نه باعث زشتی و سرافکندگی ما). این رویکرد رفتاری سبب می‌شد تا شیعیان در جامعه اسلامی به عنوان الگوهای اخلاق، امانت و صداقت شناخته شوند و تصویر واقعی مکتب اهل بیت (علیهم‌السلام) در میان امت اسلامی ارائه گردد.

در نهایت، سیره علمی و عملی امام حسن عسکری (علیه‌السلام) ترکیبی هوشمندانه از ایستادگی بر اصول، گسترش معارف الهی، مدیریت مدبرانه جامعه شیعی در سخت‌ترین شرایط تاریخی و تربیت جامعه برای ورود به عصر بزرگ غیبت بود. آن حضرت با وجود عمر کوتاه و محصور بودن در پادگان نظامی سامرا، توانستند مشعل هدایت را فروزان نگه‌دارند، شبهات علمی و انحرافات عقیدتی را خنثی سازند و با خلق و خوی الهی خود، الگویی جامع و جاودانه از یک رهبر معصوم را به یادگار بگذارند. راه و روش ایشان تا به امروز هدایت‌بخش مسیر پیروان اهل‌بیت در مواجهه با چالش‌های فکری، اجتماعی و سیاسی است.