روزنامه شرق نوشت: در سیاست، پایان بحران معمولا با یک تاریخ ثبت میشود؛ روز آتشبس، توافق یا لغو تحریم. اما برای مردم، بحران در همان روز تمام نمیشود. آثار آن سالها در اقتصاد، مهاجرت، سرمایهگذاری، اعتماد عمومی و حتی تصمیمهای شخصی آدمها باقی میماند. اگر روزی جنگ متوقف شود و تحریمها کاهش پیدا کند، یک پرسش جدیتر تازه آغاز میشود: چه کسی هزینه سالهایی را که میتوانست صرف توسعه شود اما نشد، خواهد داد؟
وقتی از خسارت جنگ و تحریم حرف میزنیم، معمولا از اعداد سخن میگوییم؛ میزان صادرات نفت، نرخ تورم، کاهش تولید، خسارت به زیرساختها یا سرمایهای که از کشور خارج شده است. همه اینها مهماند، اما تمام داستان نیستند.
بخش مهمتری از خسارت وجود دارد که در هیچ جدول اقتصادی بهسادگی ثبت نمیشود: «زمان ازدسترفته». هر سالی که سرمایهگذاری به تعویق افتاده، هر پروژهای که به دلیل نااطمینانی آغاز نشده، هر فناوریای که وارد کشور نشده و هر کسبوکاری که به دلیل ریسک بالا شکل نگرفته، بخشی از ظرفیت توسعه کشور را با خود برده است.
این خسارت را نمیتوان با یک آمار ساده محاسبه کرد. جوانی که در سالهای نااطمینانی وارد بازار کار شده و فرصت پیدا نکرده مسیر حرفهای خود را بسازد، بخشی از سرمایه انسانی کشور است. متخصصی که تصمیم به مهاجرت گرفته نیز فقط یک فرد نیست؛ سالها آموزش و سرمایهگذاری انسانی است که ممکن است در جای دیگری به کار گرفته شود.
حتی خانوادهای که تصمیم برای ازدواج یا فرزندآوری را به دلیل نگرانی از آینده به تعویق انداخته، بخشی از هزینه پنهان بحران را پرداخت کرده است. اینها شاید در گزارشهای اقتصادی جایی نداشته باشند، اما آینده کشور را شکل میدهند. تحریم، …
