سال ۱۴۰۴ برای جامعه ایران سالی سخت و پرتنش بود. رخدادهای دیماه، فضای اجتماعی را بیش از پیش دوقطبی کرد و خشم و ناامیدی را به نقطهای رساند که بسیاری تصور میکردند دیگر امیدی به تغییر از مسیرهای خشونتپرهیز و مدنی باقی نمانده است. در چنین فضایی، طبیعی بود که مشارکت در فعالیتهای مدنی نیز به شدت کاهش یابد و پلتفرمهایی مانند «کارزار» که سالها بستری برای پیگیری مطالبات شهروندان بودهاند، با افت محسوسی در میزان مشارکت مواجه شوند.
اما از آغاز سال ۱۴۰۵، نشانههای متفاوتی از تغییر در رفتار اجتماعی مردم نمایان شد. یکی از مهمترین این نشانهها، آمارهای پلتفرم کارزار است که میتوان آن را دماسنجی برای سنجش گرایش جامعه به اصلاحگری دانست. تنها در چهار ماه نخست امسال، بیش از ۱۱ هزار مطالبه در کارزار ثبت شده، ۱۴ کارزار از مرز ۱۰۰ هزار امضا عبور کردهاند و فقط در تیرماه نیز بیش از دو و نیم میلیون امضا به ثبت رسیده است. اهمیت این آمار زمانی روشنتر میشود که بدانیم در کل سال ۱۴۰۴ تنها ۱۵ کارزار توانسته بودند از مرز ۱۰۰ هزار امضا عبور کنند. این رشد چشمگیر نشان میدهد که با وجود تداوم نارضایتیها، بخش قابل توجهی از جامعه همچنان پیگیری مطالبات از روشهای خشونتپرهیز و مسیرهای مدنی را بر تشدید تقابل ترجیح میدهد.
نشانههای این تغییر تنها در آمارهای کارزار خلاصه نمیشود. همدردی و همحسی گسترده مردم با مردم جنوب کشور و تمایل فراگیر برای کمک به آنان، شکلگیری کارزارهایی مانند درخواست عدم اجرای برنامه قطع برق در استانهای جنوبی به دلیل شرایط ویژه جنگی، افزایش فعالیت سازمانهای مردمنهاد و کنشگران اجتماعی، تغییر لحن بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی از خشم به همدلی، استقبال گسترده از بازگشت عادل فردوسیپور به عرصه رسانه و موج همدلی اجتماعی پس از فوت اکبر عبدی، در کنار استقبال روزافزون از پادکستها، یوتیوب و رسانههای مستقل، همگی نشان میدهد که سرمایه اجتماعی جامعه، برخلاف بسیاری از پیشبینیها، همچنان زنده است و ظرفیت همبستگی و کنش جمعی را حفظ کرده است.
البته این نشانهها به معنای رفع نارضایتیها یا حل مشکلات نیست. جامعه همچنان با مطالبات انباشته و چالشهای جدی روبهروست، اما به نظر میرسد پس از ماهها ناامیدی، نشانههای بازگشت به اصلاحگری بار دیگر در جامعه قابل مشاهده است. اگر این ظرفیت اجتماعی دیده و تقویت شود، میتواند به افقگشایی برای آینده کنشگری مدنی در ایران بینجامد؛ افقی که در آن تغییر، بیش از هر چیز از مسیر مشارکت، مسئولیتپذیری، مطالبهگری مدنی و روشهای خشونتپرهیز دنبال میشود.
