در تاریخ روابط بینالملل، کمتر رویدادی را میتوان یافت که پس از گذشت بیش از هفت دهه، همچنان در محاسبات راهبردی دولتها، حافظه تاریخی یک ملت و ادبیات سیاسی جهان حضوری چنین پررنگ داشته باشد. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از این دست رخدادهاست؛ واقعهای که نه تنها مسیر تحولات سیاسی ایران را دگرگون کرد، بلکه به یکی از شناختهشدهترین نمونههای مداخله پنهان قدرتهای بزرگ در تغییر حکومت یک کشور تبدیل شد. این رویداد صرفاً پایان دولت دکتر محمد مصدق نبود؛ بلکه نقطه تلاقی منافع ژئوپلیتیکی، رقابتهای جنگ سرد، منازعات نفتی و قابلیتهای نوظهور عملیات مخفی در سیاست خارجی غرب به شمار میرفت.
امروز، با انتشار اسناد محرمانه آمریکا و بخشی از اسناد بریتانیا، تصویر دقیقتری از آنچه در تابستان ۱۳۳۲ رخ داد در دسترس قرار گرفته است. این اسناد نشان میدهند که براندازی دولت مصدق محصول یک عامل واحد نبود، بلکه نتیجه همگرایی مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی بود که در چارچوب یک عملیات اطلاعاتی پیچیده، با نام رمز TPAJAX یا «عملیات آژاکس»، به اجرا درآمد. در سال ۲۰۱۳، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) برای نخستینبار بهطور رسمی اذعان کرد که این سازمان در طراحی و اجرای کودتا نقشی محوری داشته است؛ اعترافی که سالها محل مناقشه میان پژوهشگران بود و اکنون بخشی از تاریخ مستند این رویداد به شمار میرود.
با این حال، تقلیل کودتای ۲۸ مرداد به صرف دخالت سازمانهای اطلاعاتی، تصویری ناقص از واقعیت تاریخی ارائه میدهد. عملیات آژاکس زمانی امکان اجرا یافت که بحران سیاسی داخلی، بنبست در مناقشه نفت، رقابتهای جنگ سرد و تغییر رویکرد دولت آمریکا نسبت به ایران در کنار یکدیگر قرار گرفتند. از این منظر، عملیات اطلاعاتی نه جایگزین سیاست خارجی، بلکه امتداد پنهان آن بود؛ ابزاری که دولتهای واشنگتن و لندن زمانی به کار گرفتند که دیپلماسی و فشار اقتصادی نتوانست اهداف مورد نظر آنان را محقق سازد.
ملی شدن نفت؛ آغاز تقابل با امپراتوری بریتانیا
تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در اسفند ۱۳۲۹، صرفاً یک تصمیم اقتصادی نبود؛ بلکه چالشی بنیادین برای نظام امتیازات استعماری بریتانیا در خاورمیانه …
