ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» بهعنوان سیامین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها یک موفقیت ثبتی نیست؛ این رویداد نشان داد که اگر یک پرونده بر پایه پژوهش علمی، مستندسازی دقیق، مدیریت منسجم و پیگیری مستمر پیش برود، حتی مسیرهای طولانی نیز به نتیجه میرسند. این موفقیت، فرصت مناسبی است تا بار دیگر به پروندههایی نگاه شود که سالهاست ظرفیت جهانی شدن دارند، اما همچنان در انتظار قرار گرفتهاند.
در میان این پروندهها، نام مجموعه تاریخی بایزید بسطامی بیش از دیگران جلب توجه میکند. مجموعهای که نه فقط به دلیل معماری ارزشمندش، بلکه به واسطه جایگاه کمنظیر بایزید بسطامی در تاریخ عرفان اسلامی، یکی از شاخصترین میراث فرهنگی ایران به شمار میرود. آرامگاه بایزید، مسجد جامع بسطام، گنبد کاشانه، برجها، مدرسهها و دیگر بناهای تاریخی این مجموعه، روایت چندین قرن از تاریخ، فرهنگ، هنر و اندیشه ایرانی را در کنار یکدیگر حفظ کردهاند.
بسطام تنها یک مقصد تاریخی نیست؛ نام آن با یکی از تأثیرگذارترین شخصیتهای عرفان اسلامی گره خورده است. اندیشههای بایزید بسطامی قرنهاست که در حوزههای فکری، عرفانی و ادبی جهان اسلام مورد توجه پژوهشگران قرار دارد و همین پیوند میان میراث ملموس و ناملموس، ارزش این مجموعه را دوچندان کرده است.
با این حال، پرسشی وجود دارد که سالهاست بیپاسخ مانده است؛ چرا مجموعهای با چنین جایگاهی، پس از نزدیک به دو دهه حضور در فهرست موقت یونسکو، هنوز به ثبت جهانی نرسیده است؟
پرونده بسطام از سال ۲۰۰۷ در فهرست موقت میراث جهانی قرار دارد. در طول این سالها بارها از آن بهعنوان یکی از گزینههای جدی ثبت جهانی نام برده شد و بسیاری از کارشناسان میراث فرهنگی نیز معتقد بودند که این پرونده، از نظر ارزشهای تاریخی، فرهنگی، معماری و معنوی، ظرفیت آن را داشت که پیش از بسیاری از آثار ثبتشده سالهای اخیر به نتیجه برسد. با این وجود، بیش از بیست سال از آغاز این مسیر گذشته و هنوز این پرونده در انتظار تکمیل فرآیند ثبت جهانی است.
البته ثبت جهانی صرفاً به ارزش ذاتی یک اثر وابسته نیست. تدوین پرونده علمی، …
