بحران سبته، پس از اعلام تعلیق توافقنامه شنگن با اسپانیا و اعمال مجدد کنترلهای موقت بر ورود مسافران از طریق هوا و دریا به این شهر، پس از ورود حدود ۵۰ هزار مهاجر غیرقانونی به این شهر، مسئله آزادی تردد در اروپا را دوباره به کانون توجه قرار داده است.
این رخداد با تشدید رویههای بازرسی فرانسه در مرز خود با اسپانیا و تقویت حضور امنیتی پرتغال در مرز جنوبی خود همزمان شده است، تحولاتی که پرسشهایی را در مورد توانایی اتحادیه اروپا در ایجاد تعادل بین حفاظت از مرزهای خود و حفظ جریان روان جابجایی که یکی از مهمترین اجزای گردشگری اروپا است، دوباره زنده کرد.
اگرچه مقامات ایتالیایی بعداً توضیح دادند که این بازرسیها گزینشی و عمدتاً شهروندان کشورهای غیر اتحادیه اروپا را هدف قرار میدهند، اما اهمیت این تصمیم محدود به تعداد مسافرانی که مشمول بازرسی خواهند شد، نیست، بلکه به پیامی مربوط میشود که در فصلی که بخش گردشگری اروپا به سهولت جابجایی و سرعت سفر بین چندین کشور در یک سفر واحد وابسته است، ارسال میکند.
ستون گردشگری
توافقنامه شنگن نه تنها یک چارچوب قانونی برای لغو کنترل بر مرزهای داخلی بود، بلکه به یکی از مهمترین محصولات گردشگری تبدیل شد که اروپا با آن خود را به جهان عرضه میکند.
به جای تبلیغ جداگانه هر کشور، این قاره اکنون خود را به عنوان یک مقصد واحد معرفی میکند که در آن گردشگران میتوانند به راحتی بین دهها شهر و کشور، بدون طی کردن تدابیر تکراری در مرزها، جابجا شوند. این امر باعث رونق سفرهای چند مقصدی، به ویژه برای مسافرانی که از خلیج فارس، آسیا و آمریکا میآیند، شده است.
دادههای دفتر آمار اروپا، یورواستات، اندازه این بازار را نشان میدهد، زیرا تعداد مسافران هوایی در اتحادیه اروپا در طول سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۰۹۳ میلیارد مسافر افزایش یافته است که در مقایسه با سال ۲۰۲۴، ۴.۹ درصد افزایش یافته و مسیر بهبود پس از همهگیری کرونا را ادامه میدهد.
فرودگاههای اتحادیه اروپا تنها در سهماهه آخر سال ۲۰۲۵ حدود ۲۵۵ میلیون مسافر را جابجا کردند که نسبت به سال گذشته ۶.۱ درصد افزایش داشته است، در حالی که ۲۶ کشور از ۲۷ کشور، رشد تعداد مسافران را ثبت کردهاند.
اسپانیا از نظر تعداد مسافران هوایی با تقریباً ۲۷۲.۱ میلیون مسافر در طول سال ۲۰۲۵، در صدر کشورهای اتحادیه اروپا قرار گرفت و پس از آن آلمان با ۲۰۷.۲ میلیون و سپس ایتالیا با ۱۹۳.۳ میلیون نفر قرار گرفتند که نشان میدهد کشورهایی که امروز در قلب بحران هستند، بزرگترین بازارهای سفر در اروپا را نیز تشکیل میدهند.
و این فقط مربوط به هوانوردی نیست، زیرا حمل و نقل هوایی اروپا همچنان در حال بهبود و رسیدن به سطوح قبل از همهگیری کرونا است، به طوری که شکاف با سطوح سال ۲۰۱۹ در بیشتر ماههای سال ۲۰۲۵ به کمتر از ۵ درصد رسیده است و تعداد پروازهای تجاری حتی برای اولین بار در اکتبر و دسامبر همان سال از سطوح قبل از کرونا نیز فراتر رفته است.
عبدالسلام علی الکیالی، کارشناس گردشگری و هتلداری، معتقد است که زمان طرح مسئله تعلیق شنگن در اوج تعطیلات تابستانی است و همین امر باعث میشود تأثیر روانی آن بر مسافران بیشتر از تأثیر عملی آن باشد.
بیشتر مسافران - به ویژه آنهایی که از خلیج فارس و بازارهای دوردست میآیند - قصد ندارند فقط به یک کشور اروپایی سفر کنند، بلکه بسته به سهولت تردد در منطقه شنگن برنامههایی را در نظر میگیرند که شامل فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، سوئیس، اتریش و سایر کشورها باشد. به گفته الکیالی، این امر باعث میشود که صرفاً صحبت در مورد تشدید کنترلهای مرزی به عاملی تبدیل شود که ممکن است بر اعتماد برخی از مسافران تأثیر بگذارد.
به گفته الکیالی، خطر واقعی در تصویر ذهنی نهفته است که ممکن است هنگام شنیدن محدودیتهای جدید در مورد رفت و آمد، به ویژه با همزمانی این بحران با آتشسوزیهای جنگلی و امواج گرما که چندین کشور اروپایی در طول تابستان شاهد آن بودند ، در ذهن مسافر شکل بگیرد.
به گفته الکیالی، هنوز هیچ تأثیر مستقیمی از این تحولات بر قیمت هتلها یا سطح تقاضا مشاهده نشده است، زیرا قیمت اقامتگاهها در اکثر مقاصد اصلی اروپا همچنان بالاست که نشان دهنده ادامه قدرت فصل گردشگری است.
هزینه سفر
صنعت گردشگری اروپا بیشتر به اتصال شیوههای مختلف حمل و نقل متکی است تا به مقاصد جداگانه، بنابراین هرگونه افزایش در زمان سفر بین کشورها میتواند پیامدهایی برای خطوط هوایی، اپراتورهای تور، اتوبوسهای توریستی و کشتیها داشته باشد.
ایمن القدوه، کارشناس گردشگری، معتقد است که سفرهای چند مقصدی و سهولت تردد در ۲۹ کشور عضو منطقه شنگن از مهمترین جاذبههای اروپا هستند.
به گفته القدوه، این واقعیت، گردشگری زمینی را به دلیل وابستگی مستقیم به عبور از مرزها با اتوبوس و خودروهای شخصی، در برابر هرگونه سختگیری بلندمدت آسیبپذیرتر میکند، در حالی که تأثیر بحران بر هتلها و سفرهای دریایی همچنان محدود است، مگر اینکه رزروها به طور قابل توجهی کاهش یابد.
در مقابل، کامل الساری، اقتصاددان، تفسیر متفاوتی ارائه میدهد: «رویههای بازرسی عامل تعیینکننده در تصمیم گردشگر نیستند؛ بلکه احساس امنیت ممکن است برای بسیاری از آنها از سرعت عبور مهمتر باشد.»
به گفته الساری، کشورهای اروپایی میدانند که گردشگری حدود ۱۲ درصد از تولید ناخالص داخلی برخی از اقتصادهای آنها را تشکیل میدهد و بنابراین مشتاقند اطمینان حاصل کنند که اقدامات امنیتی به مانعی دائمی برای سفر تبدیل نشود.
آزمون اعتماد
تاکنون، شاخصهای موجود به کاهش گسترده تقاضای گردشگری در نتیجه بحران سبته اشاره نمیکنند، اما ادامه یا گسترش این اقدامات ممکن است به تدریج تصویر را تغییر دهد.
یک مطالعه توسط شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) نشان میدهد که تأخیرهای طولانی در مرز شنگن عامل مهمی در تصمیمگیریهای سفر است و هشدار میدهد که زمان انتظار ۳ یا ۴ ساعته به طور منظم میتواند تا ۴۱ میلیون بازدید گردشگری و ۴۵.۴ میلیارد دلار هزینههای گردشگری را به خطر بیندازد.
این مطالعه که بر اساس نظرسنجی از بیش از ۲۵۰۰ مسافر از بریتانیا ، آمریکا ، کانادا و استرالیا انجام شده است، نشان میدهد که حدود ۳۳ درصد از شرکتکنندگان در صورت تبدیل شدن صفهای طولانی به بخشی دائمی از تجربه ورود به منطقه شنگن، تمایل کمتری به سفر به اروپا خواهند داشت.
در مقابل، ۶۵ درصد از شرکتکنندگان پس از آشنایی با سیستم جدید ورود و خروج اروپا، حمایت خود را از آن ابراز کردند، در حالی که ۸۷ درصد تمایل خود را برای تحمل میزان محدودی از ازدحام در صورت تسهیل سفر در آینده تأیید کردند.
این نتایج نشان میدهد که مشکل در خودِ بررسیهای امنیتی نیست، بلکه در تبدیل شدن آنها به منبع دائمی تأخیر و عدم اطمینان برای مسافر است.
موقت یا دائمی؟
بازگرداندن کنترل بر مرزهای داخلی مفهوم جدیدی در اتحادیه اروپا نیست. چندین کشور از این مکانیسم در طول بحران مهاجرت در سال ۲۰۱۵، پس از حملات «تروریستی» و در طول همهگیری ویروس کرونا استفاده کردهاند.
با این حال، اتکای مداوم به این مکانیسم، سوالاتی را در مورد تبدیل شدن این استثنا به قاعده مطرح میکند که میتواند بر یکی از مهمترین عناصر رقابتپذیری گردشگری اروپا تأثیر بگذارد.
طبق ارزیابی القدوه، اگر اقدامات فعلی موقت و به وضوح تعریف شده باقی بمانند، تأثیر اقتصادی محدود خواهد ماند، اما ادامه یا گسترش آنها به کشورهای دیگر ممکن است اپراتورهای تور را وادار کند تا برنامههای خود را دوباره طراحی کنند یا بخشی از تقاضا را به مقاصد جایگزین معطوف کنند.
به گفته الکیالی، صحبت از خروج اسپانیا از شنگن یا فروپاشی این توافق همچنان غیرواقعی است، زیرا شنگن فقط سازوکاری برای تنظیم سفر نیست، بلکه بخشی از یک سیستم یکپارچه اروپایی است.
از نظر او، چالش واقعی حفظ سهولت تردد در داخل اروپا و در عین حال تقویت کنترل بر مرزهای خارجی بدون آسیب رساندن به آزادی تردد در داخل قاره است.
الساری استدلال میکند که توسعه فناوری میتواند پایدارترین راهحل باشد، از طریق گسترش استفاده از گذرنامههای بیومتریک، دروازههای هوشمند و فناوریهای هوش مصنوعی که امکان کنترل امنیتی شدیدتر را بدون کند کردن حرکت مسافران فراهم میکند.
