هیچ بحرانی یکشبه متولدنمیشود. بحرانها، محصول هشدارهایی هستند که بارها بیان می شود اما جدی گرفته نمیشوند.
دیماه ۱۴۰۴ نیز از همین جنس بود؛ رخدادی که فارغ از روایتهای مختلف درباره آن، یک حقیقت را آشکار کرد: هرگاه دشمن خارجی، فشارهای اقتصادی، ناامیدی اجتماعی، شکافهای داخلی، عملیات روانی و رسانهای دشمن و تندرویهای داخلی در کنار یکدیگر قرار گیرند، جامعه در آستانه وضعیتی قرار میگیرد که مدیریت آن بسیار پرهزینه خواهد بود.
امروز نیز نمیتوان از کنار برخی نشانهها به سادگی عبور کرد. آثار جنگ همچنان بر زندگی مردم سایه افکنده، فشارهای معیشتی کاهش نیافته، قدرت خرید بخش بزرگی از جامعه تضعیف شده و نگرانی نسبت به آینده، سرمایه اجتماعی را فرسوده است.
در چنین شرایطی، دشمنان جمهوری اسلامی ایران نیز بیکار ننشستهاند. تجربه سال
های گذشته نشان داده است که هرگاه شکافی در عرصه اقتصاد، سیاست یا اجتماع پدید آمده، دشمن کوشیده است با جنگ رسانهای، عملیات روانی، تحریم، فشارهای سیاسی و بهرهبرداری از نارضایتیها، آن شکاف را به بحرانی فراگیر تبدیل کند.
با این حال، موفقیت چنین پروژهای بیش از هر چیز به وضعیت درونی جامعه وابسته است؛ هر اندازه سرمایه اجتماعی تضعیف شود و فاصله میان مردم و مسئولان افزایش یابد، زمینه برای سوءاستفاده دشمن نیز بیشتر خواهد شد.بزرگترین تهدید امنیت ملی امروز، صرفاً فشار خارجی نیست؛ بلکه انباشته شدن نارضایتیهای داخلی است. هیچ جامعهای تنها به دلیل فشار بیرونی دچار بحران نمیشود.
آنچه زمینه سوءاستفاده دشمن را فراهم میکند، حلنشدن مطالبات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی است. از همین رو، پیشگیری از بحران، پیش از آنکه یک مسئله امنیتی باشد، یک ضرورت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است
در اندیشه امام (س)، حفظ نظام با مردم، اعتماد عمومی و وحدت ملی پیوند دارد. ایشان در مواجهه با اختلافات سیاسی، کنار گذاشتن اختلافات فرعی و توجه به مصالح عمومی را ضروری میدانستند: «عقل سیاسی اقتضا میکند که ما امروز دست از تمام این اختلافات برداریم، تا این مملکت را آرام کنیم و این مقصد اصلی که ما داریم، و آن اینکه اسلام در این مملکت پیاده بشود و جمهوری اسلامی با محتوای حقیقی خودش در اینجا پیاده بشود، موفقبشویم.»
(صحیفه امام، ج ۱۴، ص ۱۹۲)
ایشان همچنین «وحدت کلمه» را رمز پیروزی میدانستند: «رمز پیروزی شما اول ایمان شماست، و بعد وحدت کلمه. این دو مطلب را حفظکنید.» (صحیفه امام، ج ۶، ص ۳۱۰) از این منظر، صیانت از نظام با اعتماد مردم، انسجام اجتماعی و ترجیح مصالح عمومی بر اختلافات فرعی معنا مییابد.
شهید حاج قاسم سلیمانی که شاگرد
اندیشه امام بود میگفت: «جامعه، خانواده ماست.» اگر جامعه را خانواده خودبدانیم، دیگر بیتفاوتی نسبت به رنج معیشت مردم، نادیده گرفتن مطالبات آنان و تعمیق شکافهای اجتماعی، قابل توجیه نخواهد بود. خانواده را باید حفظ کرد؛ حتی اگر در درون آن اختلافنظر وجود داشته باشد.
از این رو، امروز بیش ازهر زمان دیگری مسئولیت دولت و حاکمیت سنگین است. نخستین گام، پذیرش این واقعیت است که بخش مهمی از نارضایتیهای موجود، ریشه در مسائل اقتصادی، اجتماعی ومدیریتی دارد و بدون اصلاح این روند، صرف دعوت به آرامش نمیتواند ضامن ثبات پایدار باشد. دولت باید با تصمیمهای مؤثر، از فشار طاقتفرسای اقتصادی بر دوش مردم بکاهد، به هیچ وجه به شوک درمانی دست نزند و امید را به زندگی روزمره بازگرداند.در کنار آن، حاکمیت نیز با گسترش گفتوگو، تقویت همبستگی ملی، شنیدن صدای منتقدان و پرهیز از هر اقدامی که جامعه را دچار دوگانگی و شکاف کند، زمینه بازسازی سرمایه اجتماعی را فراهم سازد.
در مقابل، جریانهای سیاسی، رسانهها و نخبگان نیز مسئولیتی کمتر از مسئولان ندارند. نقد، لازمه پویایی جامعه است، اما تبدیل اختلاف نظر به تقابل، تخریب و نفرت، همان بستری را فراهم میکند که دشمن برای بهرهبرداری از آن انتظار میکشد. وحدت ملی، به معنای حذف تفاوت دیدگاهها نیست؛ بلکه به معنای تقدم دادن ایران و منافع ملی بر همه رقابتهای سیاسی است.
دیماه ۱۴۰۴ نباید به تجربهای تکرارشونده در تاریخ ایران تبدیل شود. پیشگیری از بحران، همواره کمهزینهتر ازمدیریت بحران است. اگر امروز صدای مردم شنیده نشود، مشکلات اقتصادی با شجاعت درمان نشود، سرمایه اجتماعی ترمیم نگردد و شکافهای داخلی کاهش نیابد، فردا دشمن از این موقعیت نهایت استفاده را برای ضربه زدن به کشور استفاده خواهد کرد.
دیماه ۱۴۰۴ باید آخرین هشدار باشد، نه نخستین فصل یک تکرار. امروز بیش از هر زمان دیگری، ایران به عقلانیت، همدلی وگفتوگو نیاز دارد.
حفظ جان، کرامت و امید مردم، نهتنها یک وظیفه دینی و اخلاقی، بلکه مهمترین پشتوانه امنیت، ثبات و اقتدار کشور است.اگر بتوانیم همزمان تهدیدهای خارجی را با اقتدار مدیریت کنیم و در داخل با ترمیم اعتماد عمومی، کاهش فشارهای اقتصادی و تقویت وحدت ملی، سرمایه اجتماعی را بازسازی کنیم، آنگاه میتوان امیدوار بود که تجربه تلخ دیماه ۱۴۰۴ هرگز تکرار نشود.
