مرحوم ملامحمدامین استرآبادی محدث شیعی قرن ۱۱ بااستنادبه احادیث میفرماید"خداوند سبحان چیزی ازحق وچیزی ازباطل راگرفت وآنهارابا یکدیگرمخلوط وممزوج ساخت و دردست مردم قرار داد وسپس انبیاء (ع) رافرستادتااینکه حق راازباطل جداکنندوپیامبران به وظیفه خودعمل کردندوبعدازانها اوصیاءواولیاء درتفکیک حق ازباطل کوشش فراوان کردند. اگر این امتزاج حق و باطل نبود نیازی هم به وجود انبیاء نبود (فوائد المدنیه ص ۱۳۰) این وضعیت تشریعی عالم است که انسانها باید درامتحان تشخیص حق ازباطل همواره تلاش کننداگربه امتزاج حق وباطل با دست سازهای بشرچیزی اضافه نشوددرحالیکه تجربه تاریخی نشان میدهد که درهرعصروزمانی شبهات نسبت به یقینیات وحقایق وواقعیات وجودداشته وافزایش هم داشته است.
ازنظرحکمی وفلسفی نیزاگر یقین واطمینان رامظهر حالت وحدت وتجمع بشمارآوریم بناچار باید شک و تردید رامظهرحالت کثرت و تفرقه بشناسیم. آبشخورشبهات حقایق هستند، چون حقی وجوددارد درکنارآن باطلی رشد میکند بقول مولوی در مثنوی:
گر نبودی در جهان نقدی روان قلبها را خرج کردن کی توان
تا نباشد راست کی باشد دروغ آن دروغ از راست میگیرد فروغ …
