زلزله در ژاپن؛ چرا این کشور هر سال هزاران زمینلرزه را تجربه میکند؟
ژاپن روی یکی از فعالترین مناطق لرزهای جهان قرار گرفته است. این کشور در محل تلاقی چهار صفحه تکتونیکی بزرگ زمین واقع شده و بخشی از «حلقه آتش اقیانوس آرام» به شمار میرود؛ کمربندی که بیشترین فعالیتهای لرزهای و آتشفشانی جهان در آن رخ میدهد. به همین دلیل، سالانه هزاران زمینلرزه در ژاپن ثبت میشود. بیشتر این زمینلرزهها خفیف هستند، اما هر چند سال یکبار زلزلههایی با بزرگای بیش از ۷ ریشتر نیز رخ میدهد؛ زلزلههایی که در صورت نبود آمادگی، میتوانند خسارتهای گستردهای به همراه داشته باشند. ژاپنیها از دههها پیش پذیرفتهاند که زلزله را نمیتوان متوقف کرد؛ بنابراین سیاست اصلی این کشور، کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری در برابر این پدیده طبیعی است.
فناوری مقاومسازی ساختمانها در ژاپن چگونه عمل میکند؟
یکی از مهمترین دلایل کاهش تلفات در ژاپن، اجرای سختگیرانه مقررات ساختوساز است. پس از هر زلزله بزرگ، آییننامههای ساختمانی این کشور بازنگری میشود تا ساختمانهای جدید در برابر لرزشهای شدید مقاومت بیشتری داشته باشند. در بسیاری از ساختمانهای مدرن، از فناوری «جداساز لرزهای» استفاده میشود. این سامانه با قرار گرفتن میان ساختمان و پی، بخشی از انرژی ناشی از زلزله را جذب میکند و مانع انتقال کامل لرزش به سازه میشود. در برجهای بلند نیز از میراگرها و وزنههای تعادلی استفاده میشود تا هنگام زلزله، نوسانات ساختمان کنترل شود. علاوه بر این، پلها، تونلها، بیمارستانها، مدارس و زیرساختهای حیاتی نیز با استانداردهای ویژه مقاومسازی میشوند. کارشناسان معتقدند در بسیاری از زلزلههای ژاپن، ساختمانها ممکن است آسیب ببینند، اما کمتر فرو میریزند؛ موضوعی که نقش تعیینکنندهای در نجات جان ساکنان دارد.
سامانه هشدار سریع زلزله در ژاپن چیست و چگونه کار میکند؟
ژاپن یکی از پیشرفتهترین سامانههای هشدار سریع زلزله را در جهان در اختیار دارد. صدها حسگر لرزهای در نقاط مختلف کشور، نخستین امواج زلزله را شناسایی میکنند و در عرض چند ثانیه هشدار به سراسر کشور ارسال میشود. این هشدار از طریق تلفن همراه، تلویزیون، رادیو، تابلوهای شهری و سامانههای حملونقل عمومی منتشر میشود. قطارهای سریعالسیر بهطور خودکار متوقف میشوند، آسانسورها در نزدیکترین طبقه میایستند و در بسیاری از مناطق، جریان گاز نیز به صورت خودکار قطع میشود. اگرچه فاصله میان هشدار و رسیدن امواج مخرب زلزله گاهی تنها چند ثانیه است، اما همین زمان کوتاه میتواند جان هزاران نفر را نجات دهد و از وقوع حوادث ثانویه مانند آتشسوزی یا خروج قطار از ریل جلوگیری کند.
نقش آموزش همگانی در کاهش تلفات زلزله در ژاپن
تابآوری ژاپن تنها به فناوری محدود نمیشود. آموزش عمومی یکی از پایههای اصلی مدیریت بحران در این کشور است. کودکان از سالهای نخست مدرسه یاد میگیرند هنگام وقوع زلزله چگونه از خود محافظت کنند، مسیرهای خروج اضطراری را بشناسند و در شرایط بحرانی آرامش خود را حفظ کنند.
در مدارس، ادارات، کارخانهها و مجتمعهای مسکونی، مانورهای زلزله به صورت منظم برگزار میشود. بسیاری از خانوادهها نیز کیفهای اضطراری شامل آب، غذا، دارو، چراغقوه، باتری، رادیو و مدارک ضروری را در خانه آماده نگه میدارند تا در صورت وقوع حادثه بتوانند چند روز نخست را بدون مشکل سپری کنند. همین آموزشهای مستمر باعث شده است که واکنش مردم در لحظات نخست بحران، سریع، منظم و بدون ایجاد هرجومرج باشد.
مدیریت بحران ژاپن پس از زلزله؛ از امدادرسانی تا بازسازی
یکی دیگر از ویژگیهای ژاپن، مدیریت سریع و هماهنگ بحران است. به محض وقوع زلزله، نیروهای امدادی، آتشنشانی، پلیس، نیروهای دفاعی و گروههای داوطلب عملیات امدادرسانی را آغاز میکنند. مراکز اسکان اضطراری از پیش تجهیز شدهاند و مسیرهای امدادرسانی نیز براساس سناریوهای مختلف طراحی شده است. دولت با استفاده از تصاویر ماهوارهای، پهپادها و سامانههای اطلاعاتی، مناطق آسیبدیده را در کوتاهترین زمان شناسایی میکند و تجهیزات مورد نیاز را به محل حادثه میرساند. پس از پایان عملیات نجات نیز مرحله بازسازی با برنامهریزی دقیق آغاز میشود تا زندگی عادی مردم هرچه سریعتر به جریان بازگردد.
فرهنگ آمادگی در برابر بلایای طبیعی در ژاپن چگونه شکل گرفته است؟
بخش مهمی از موفقیت ژاپن، به فرهنگ عمومی این کشور بازمیگردد. مردم ژاپن به هشدارهای رسمی اعتماد دارند، دستورالعملهای ایمنی را رعایت میکنند و آمادگی برای حوادث طبیعی را بخشی از زندگی روزمره خود میدانند. دولت نیز با اطلاعرسانی مستمر، آموزشهای عمومی و سرمایهگذاری در زیرساختها، این فرهنگ را طی دههها تقویت کرده است. کارشناسان تأکید میکنند تابآوری تنها به معنای داشتن ساختمانهای مقاوم نیست؛ بلکه جامعهای تابآور است که مردم آن بدانند در شرایط بحرانی چگونه رفتار کنند و دستگاههای مسئول نیز بتوانند با سرعت و هماهنگی عمل کنند.
مقایسه آمادگی ایران و ژاپن در برابر زلزله؛ چه درسهایی میتوان گرفت؟
ایران نیز مانند ژاپن روی کمربند زلزله قرار دارد و تجربه زلزلههای ویرانگری مانند بم، رودبار، ورزقان و کرمانشاه را پشت سر گذاشته است. با این حال، کارشناسان معتقدند همچنان چالشهایی مانند فرسودگی ساختمانها، اجرای ناقص مقررات ساختوساز، کمبود آموزشهای عمومی و آمادگی ناکافی در برخی مناطق وجود دارد. البته شرایط اقتصادی، جمعیتی و مدیریتی دو کشور قابل مقایسه کامل نیست، اما تجربه ژاپن نشان میدهد که سرمایهگذاری در مقاومسازی ساختمانها، توسعه سامانههای هشدار، آموزش همگانی و مدیریت یکپارچه بحران، میتواند خسارتهای انسانی و اقتصادی زلزله را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
