فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در گفتوگوی تفصیلی با خبرنگار تابناک، به تشریح مهمترین تحولات امنیتی و سیاسی پس از جنگ پرداخت؛ از تغییرات در ساختار فرماندهی و دکترین دفاعی کشور و انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی گرفته تا مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز، احتمال دور جدید درگیری با آمریکا و رژیم صهیونیستی، پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان و ضرورت بازنگری در برخی روابط راهبردی ایران.
مشروح گفتگوی این عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با تابناک به شرح زیر است:
تابناک: پس از جنگ، آیا تغییری در تقسیم کار میان شورای عالی امنیت ملی، ستاد کل نیروهای مسلح و دولت در مدیریت بحرانهای امنیتی ایجاد شده است؟ به خصوص اینکه در شرایط جنگ، مرز مسئولیت سیاسی، دیپلماتیک و نظامی چقدر روشن بود؟
مالکی: شاید در ذهن دلسوزان نظام و کشور، چه در ردههای مردمی و چه در حوزههای مدیریتی کلان کشور و نخبگان، این نگرانی وجود داشته باشد که اتفاقاتی که افتاد، در هیچیک از معادلات نظامی دنیا سابقه نداشته باشد. دشمن صهیونیستی و آمریکایی هم در شهادت رهبر انقلاب، هم در شهادت فرماندهان، دانشآموزان و دانشمندان کشور، به شکلی عمل کرد که یک رکورد تاریخی برای خودش گذاشت؛ چون این نوع جنگ در معادلات نظامی هیچگاه مردانه تلقی نمیشود و بهصورت بزدلانه انجام گرفت.
اما به لطف خداوند متعال و عنایت الهی، حضور مصمم و پرانرژی ملت و همچنین انگیزهای که نیروهای مسلح ما در انتقام از شهادت ردههای بالای کشور پیدا کردند، آن غیرت ایرانی باعث شد که در اداره کشور خللی ایجاد نشود.
هرچند ما خسارت سنگینی دیدیم که شما ملاحظه فرمودید، اما در همان روزهای اول، رهبری نظام توسط خبرنگار رهبری مشخص شد و سریعاً برخی از فرماندهان جدید و باانگیزه به کار گرفته شدند. بعد هم در مرحله سوم که اخیراً اتفاق افتاد، دیدید رهبر انقلاب فرماندهان جدید، خصوصاً در حوزه ستاد کل نیروهای مسلح، را تعیین کردند و تغییراتی در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی به وجود آمد.
همه اینها در راستای این بود که چارچوب وظایف هرکدام از ارکان نظام، از جمله شورای عالی امنیت ملی، ستاد کل نیروهای مسلح و مجلس شورای اسلامی، مشخص شود. اگر ما در برخی جهات اختلافنظرهایی داشتیم، خصوصاً بین مجلس و شورای عالی امنیت ملی در موضوعات مختلف، از جمله قانون تنگه هرمز یا موضوعات دیگر، با این انتصابات جدید و مرزبندیهای قانونی که در قانون اساسی ذکر شده، کشور به سمتی هدایت میشود که خیلی سریع هم بتواند مسیر پیشرفت را ادامه دهد و هم خلأهایی را که ما در جنگ ۱۲ روزه، خصوصاً در حوزههای اطلاعاتی و نظامی و حوزههای دیگر دیدیم، برطرف کند. هرچند در جنگ ۴۰ روزه بسیاری از این نگرانیها برطرف شد، اما قطعا ما در آینده نزدیک با تسلط بیشتری در مقابل هرگونه تهدیدی خواهیم بود.
تابناک: با انتصاب فرماندهان جدید نیروهای مسلح، آیا در دکترین دفاعی کشور هم تغییری ایجاد شده یا این تغییرات صرفاً ناظر بر جایگزینی فرماندهان است؟ مشخصاً آیا اولویت جدیدی برای پدافند، جنگ الکترونیک یا مقابله با حملات ترکیبی تعیین شده است؟
مالکی: این سؤال هوشمندانهای است به لحاظ اینکه ما از چندی قبل، خصوصاً بعد از محاصره تنگه هرمز توسط آمریکاییها و بعد از تفاهمنامهای که توسط دو رئیس جمهور امضا شد، که آمریکاییها به نوعی تفاهمنامه را زیر سوال بردند و مفاد آن را نادیده گرفتند، دکترین نظامی جمهوری اسلامی ایران از حالت بازدارندگی و دفاعی، به سمت دکترین تهاجمی از خودش نشان داد که شما در جنگ دریا کاملاً در عملیاتهای اردن و عربستان هم شاهد آن بودید.
با انتصابات جدید ایران در دکترین دفاعی خود تجدیدنظر خواهد کرد با انتصاب فرماندهان جدید، قطعاً جمهوری اسلامی ایران از هر جهت در دکترین دفاعی خودش تجدیدنظر خواهد کرد؛ به خصوص در جاهایی که ما مشکل داریم و با توجه به شناختی که از دشمن پیدا کردیم و شناخت نسبت به برنامههای استراتژیک دشمن که تا به حال در آنها شکست خورده است. با عنایت به اینکه ابتکار عمل، الان به تعبیر همین صاحبنظران سیاسی و نظامی، دست جمهوری اسلامی ایران است، قطعاً استراتژی در دکترین آینده، توسط انتصابات جدید به وجود خواهد آمد. به این دلیل که فرماندهان جدیدی که منصوب شدهاند، هم باانگیزه هستند، هم باتجربهاند و هم فرماندهانی هستند که در واقع تنها و در پیچوخمهای انقلاب، تا به حال با تجربه بیشتری عبور کردهاند و قطعاً در آینده نزدیک مسئولیت سنگینی متوجه آنها خواهد بود؛ در حراست و در دفاع از کشور.
تابناک: طرحی در مجلس در ارتباط با بحث نفوذ در جریان بود و مورد بررسی قرار میگرفت. آخرین وضعیت این طرح به کجا رسید؟
مالکی: این طرح در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی جلسات را گذرانده و یکسری موضوعاتی هست که قطعاً بعد از اینکه اشکالات برطرف شود، در اختیار صحن قرار میگیرد.
تابناک: انتصاب آقای محسن رضایی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی را چطور ارزیابی میکنید؟ آیا قرار است نقش شورا در سیاستگذاری جنگ و پساجنگ پررنگتر شود؟
مالکی: سرلشکر محسن رضایی چهره شناختهشده ای است و نگاه عمیقی نسبت به مسائل دارند. چه در دوران جنگ تحمیلی هشتساله و چه در دورههای سازندگی و دورههای بعد از آن، در کشور و در معادلات سیاسی حضور فعال و پررنگی داشتهاند؛ البته با فرازهایی که خاصتاً معمولاً در یک کشوری مثل جمهوری اسلامی ایران وجود دارد.
محسن رضایی به دبیرخانه شورا قوام بیشتری می دهد به نظر میرسد که دبیرخانه شورا با این انتصاب از قوام بیشتری برخوردار می شود و هم اینکه نوعاً با توجه به وظایفی که بر عهده دبیرخانه شورا قرار میگیرد، قطعاً باید از نگاه عمویق کارشناسی نسبت به موضوعات کلان، در جهت اتصال حلقههای مختلف ارکان کشور قرار بگیرد. از این بابت، طبیعی است که این تجربه چندین ساله سرلشگر رضایی می تواند هم در حوزه دفاعی به نیروهای مسلح با توجه به شناختی که ایشان دارد کمک کند و همچنین در موضوعات کلان، یک هماهنگی بیشتری نسبت به نیازهای کشور در وظایف ماموریتی بین ارکان نظام به وجود بیاید.
به نظر میرسد که دبیرخانه شورا با این انتصاب از قوام بیشتری برخوردار می شود و هم اینکه نوعاً با توجه به وظایفی که بر عهده دبیرخانه شورا قرار میگیرد، قطعاً باید از نگاه عمویق کارشناسی نسبت به موضوعات کلان، در جهت اتصال حلقههای مختلف ارکان کشور قرار بگیرد. از این بابت، طبیعی است که این تجربه چندین ساله سرلشگر رضایی می تواند هم در حوزه دفاعی به نیروهای مسلح با توجه به شناختی که ایشان دارد کمک کند و همچنین در موضوعات کلان، یک هماهنگی بیشتری نسبت به نیازهای کشور در وظایف ماموریتی بین ارکان نظام به وجود بیاید.
از طرفی هم دغدغه مجلس کمتر میشود؛ به لحاظ اینکه مجلس وظایف خاص نظارتی خودش را دارد و طبیعی است که نگرانیهایی که در شوراهای مختلف کشور وجود دارد وارد حریم نظارتی مجلس نشوند. اینها مسائلی است که پیشبینی میشود در آینده خواهیم داشت.
تابناک: اگر آمریکا و رژیم صهیونیستی دوباره به ایران حمله کنند، آیا پاسخ جمهوری اسلامی ایران نسبت به جنگ قبلی از قبل طراحی شده و تفاوت مشخصی با پاسخ قبلی خواهد داشت یا تصمیم درباره نوع پاسخ عمدتاً به شرایط حمله بعدی موکول شده است؟
مالکی: تمامی سناریوهای نظامی و دفاعی در ستاد کل نیروهای مسلح، شورای عالی امنیت ملی و کمیسیون امنیت ملی مجلس در حال بررسی هستند.
اما نگاه دفاعی کشور نسبت به رصد تاکتیکهای جدید آمریکاییها اینگونه است که اگر قرار باشد هر تاکتیک یا هر ترفندی که آمریکاییها چه در حوزه دیپلماسی و چه در حوزه نظامی پیاده کنند، طبیعی است که خیلی سریع نسبت به آنها پاسخ داده شود.
دکترین مدیریتی کشور تغییر خواهد کرد
سرعت عمل ایران در همه حوزهها نسبت به گذشته کاملاً متفاوت خواهد بود. یعنی آن بحرانی که اکنون در آمریکا از نظر فکری احساس می کنید به گونهای که آنها مدیریت سیاسی و نظامی خود دچار ابهام و تزلزل هستند، طبیعی است که برای جمهوری اسلامی ایران بهترین فرصت باشد که دقیقاً این موضوعات را رصد و بر اساس آن عمل کند. لذا دکترین مدیریتی کشور تغییر خواهد کرد و با توجه به جایگاهی که جمهوری اسلامی ایران بعد از جنگ در معادلات امنیتی و سیاسی منطقه و جهان داراست، طبیعی است که بر همان اساس عمل کند.
اکنون موضوع جدی که آمریکاییها در دستورکار دارند بحث مذاکرات است. در این باره ترامپ تاکتیکها و روشهای سنتی و کهنهای از خود نشان میدهد و ایران نسبت به آن مسلط است. همچنین با توجه به نگاه رهبری، نیروهای جدید و باانگیزه در نیروهای مسلح و در سایر بخشها، به عنوان مثال وقتی دشمن قصد داشت از سمت غرب حملات زمینی به ایران انجام دهد، قبل از آنکه بتواند این اقدام را صورت دهد، جمهوری اسلامی ایران با واکنش سریع و دکترین جدید وارد شد و پایگاههایشان را منهدم کرد و در واقع بستری برای ادامه آن حملات باقی نماند.
ایران بر مدار یک استراتژی جدید حرکت می کند
این موضوع را به همه جریانها و حتی میز مذاکره هم تعمیم بدهید. ما چندین بار تاکید کرده ایم که با آمریکا مذاکره نخواهیم کرد، مگر در صورتی که شروط تفاهمنامه اسلام آباد عملی شود. این یک موضوع اساسی است که پاکستانیها هم به دنبال آن هستند که شروط ایران عملی شود و همچنین بحثی که با عمانیها درباره تنگه هرمز داریم، همه اینها مبین یک واقعیت است؛ اینکه ایران بر مدار یک استراتژی جدید و با دکترین هجومی خود حرکت میکند.
تابناک: شاهد بودیم که آمریکا در جنوب کشور یکسری حملات پراکنده انجام میداد اما این حملات را به کل کشور نکشاند آیا واقعاً توانش را نداشت؟ میخواهم بدانم مهمترین عامل بازدارنده آمریکا برای آغاز جنگ مجدد چه مسائلی بود؛ توان موشکی جمهوری اسلامی ایران، تهدید پایگاههای آمریکا در منطقه، بحث تنگه هرمز یا نگرانی از گسترش جنگ؟ مالکی: آمریکاییها همه گزینههایی را که روی میز داشتند، علیه جمهوری اسلامی ایران انجام دادند و همه منجر به شکست شد. یعنی آن طرح نه گانه ای که در ابتدا ترامپ داشت، چه حملات دریایی، چه حملات هوایی و چه حملات زمینی، همه اینها به شکست منجر شد؛ این چیزی است که خودشان هم ادعا کردند.
اینها در جنوب عملیاتی انجام دادند و مدتی مزاحمتهایی برای استانهای جنوب کشور، بندرعباس، چابهار و جاهای دیگر به وجود آوردند. صرفاً به این خاطر بود که برای حمله زمینی به خارک و چابهار فضا را آماده کنند اما خیلی سریع با واکنش جدی نیروهای مسلح ایران مواجه شدند. همانطور که اشاره کردم، همین حرکت در غرب کشور هم اتفاق افتاد که با واکنش سریع نیروی زمینی ارتش و سپاه مواجه شد.
اما الان به دنبال این هستند که در جامعه تفرقه ایجاد کنند. حتی شما در یک مقطعی دیدید که فضای جنوب را نسبت به مناطق مرکزی کشور ملتهب کنند، ولی خیلی سریع ملت در جنوب کشور، در استانهای جنوبی و حتی در مناطق مرکزی کشور متوجه شدند. این انسجام ملت ایران باعث شد که ترامپ ادعا کند که به هر حال ما با یک ملت معمولی مواجه نیستیم و این ملت قطعاً دارای ویژگیهای خاصی است.
این سناریویی است که آمریکاییها در دستور کار خودشان دارند، معتقدم با تغییرات اساسی، قطعا این توطئه یا فتنه اخیرشان هم خنثی خواهد شد. این نکته را باید به عنوان شاهبیت صحبت هایم مطرح کنم که دولت و مجلس و همه ارکان نظام باید یک فکر اساسی نسبت به معیشت مردم، گرانی و تورم داشته باشند. این برای ما قدری آسیبپذیر است و باید بهطور جدی گرفته شود. دولت و مجلس نباید مشکلات را به یکدیگر پاس بدهند.
بین تیم اقتصادی پایتخت و استانها فاصله زیادی وجود دارد
آقای پزشکیان، باید نگرشی نسبت به تیم اقتصادی دولت داشته باشد. بین تیم اقتصادی پایتخت و استانها فاصله زیادی وجود دارد. در استانها در بسیاری از جاها در بدنه دولت احساس نمیکنند که در شرایط جنگی قرار داریم. توجه به معیشت مردم باید در دستور کار دولت، مجلس و شورای عالی امنیت ملی قرار داشته باشد.
تابناک: سؤال بعدی در ارتباط با مذاکرات ایران و عمان است. اگر عمان تحت فشار آمریکا بخواهد برای آمریکا نقشی در ترتیبات تردد تنگه هرمز تعریف کند، آیا ایران حاضر است اصل تفاهم با عمان را متوقف کند؟ یعنی عدم حضور آمریکا شرط توافق است یا موضوعی قابل مذاکره؟
عمان در ابتدا خواستار حضور آمریکا در مذاکرات تنگه هرمز بود
مالکی: آمریکاییها تلاش کردند که در مذاکرات دوجانبه به عنوان کشور ثالث، حضور داشته باشند، اما ایران نسبت به این مسئله گارد گرفت. ابتدا عمانیها هم یک گارد در مخالفت با نظر ایران گرفتند؛ یعنی اینکه آمریکا حضور داشته باشد. اما بعد از جلسات متعددی که بین این دو کشور دوست و کلیدی در منطقه صورت گرفت، عمانیها پذیرفتند که این مذاکرات دوجانبه باشد و نیازی به کشور ثالثی مثل آمریکا نیست.
آمریکاییها تلاششان بر این بود که یک کریدور جدیدی در جنوب تنگه هرمز ایجاد و به سهم خودشان در آبهای عمان حضور داشته باشند. ایران به عمان تفهیم کرد که دلیلی ندارد آمریکا در این منطقه و در حوزه آبهای شما حضور داشته باشد. نهایتاً آنچه مورد نظر ایران مبنی بر عدم حضور آمریکا بود از طرف عمان پذیرفته شد و تفاهم با عمان در ارتباط با تردد در تنگه هرمز به نتایج نهایی خود نزدیک میشود.
تابناک: آقای دکتر، نظرتان درباره پیمان دفاعی که سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان منعقد کردهاند چیست؟
مالکی: پیمان سه جانبه پاکستان، ترکیه و عربستان تفاسیر زیادی دارد. یکی از تحلیلها این است که این کشورها به ایران واکنش نشان دهند یا ایران نسبت به این مسئله واکنش نشان بدهد. جمهوری اسلامی بنا ندارد، ما با پاکستان دوستی عمیق داریم، همچنین با ترکیه هم دارای روابط نیمه عمیقی هستیم، روابط با عربستان هم با فراز و نشیب هایی همراه بوده اما در مجموع با هر سه کشور دوست هستیم.
ایران به دنبال ناتوی اسلامی بود
ایران از ابتدا به دنبال ناتوی اسلامی بودیم. در اجلاس رؤسای جمهور، بنده از کسانی بودم که خدمت آقای پزشکیان تأکید کردم که پیشنهاد تشکیل سازمان ناتوی اسلامی را با حضور همه کشورها را بدهد. این حرکت، می تواند حرکت خوبی باشد و خطری برای جمهوری اسلامی ایران هم نیست.
پیمان دفاعی اجلاس جده هیچ وقت عملی نمی شود اجلاس جده و توافقات صورتگرفته، توافقات سیاسی است و هیچوقت عملی نمیشود. یعنی اینکه گفته میشود اگر به یک کشور حمله شود، حمله به آن کشور به منزله حمله به بقیه کشورهاست، هیچوقت عملی نشد. شما نگاه بکنید؛ در جنگ بین عربستان و یمن، پاکستان شرکت نکرد. در عملیاتی که ایران در عربستان انجام داد، پاکستان واکنشی نشان نداد. اینها معمولاً به صورت یک مانور سیاسی است که این سه کشور انجام دادهاند و ما البته نگرانی خودمان را از طریق دستگاه دیپلماسی به این کشورها منتقل کرده ایم، که مراقب باشند این حرکتشان، اگر در جهت ثبات منطقه باشد، خوب است؛ ولی اگر غیر از آن باشد و فضا را برای حضور آمریکاییها و رژیم صهیونیستی باز کند، قطعاً خطرناک خواهد بود.
بر همین اساس، ترکیه و پاکستان هم اعلام کردند که از حضور ایران و مصر در این پیمان دفاعی استقبال میکنیم. جمهوری اسلامی ایران این موضوع را با نظر مثبت بررسی میکند.
تابناک: بزرگترین تغییری که جنگ اخیر در محاسبات امنیتی ایران ایجاد کرد چه مسئلهای بود؟ آیا ایران باید برای جنگ بعدی آمادهتر باشد یا اینکه اساساً باید ترتیباتی ایجاد کند که جنگ بعدی رخ ندهد؟
مالکی: بعد از جنگ هشتساله با رژیم صدام، دیگر موقعیتی پیش نیامد که نگرشی نسبت به روند کارمان در حوزه دفاعی و سیستم اطلاعاتی کشور داشته باشیم. این جنگ باعث شد که ما عمیقاً نسبت به مسائل برسیم؛ چه آسیبهایی که در جامعه اطلاعاتی کشورمان دیدیم که به یک شکل جدیدی مرتفع میشود و چه کمبودهایی که ما در حوزه دفاعی کشورمان، در واقع در بخشی از حوزههای دفاعی کشورمان داشتیم. این دقیقاً برای ستاد کل ما و برای شورای عالی امنیت ملی ما محرز شد.
از طرفی هم، به نظر من، خیلی مهم است که این در واقع یک آزمایش و تستی بود برای کشورهای همسایه و کشورهایی که شریک راهبردی ما بودند ما نسبت به این کشورها تجدیدنظر خواهیم کرد.
گفتگو: سجاد دهقانی
