تابناک: ناترازی بنزین و چالشهای مربوط به تأمین، مصرف و سیاستگذاری در حوزه سوخت همچنان یکی از مسائل مهم اقتصاد انرژی کشور به شمار میرود؛ موضوعی که در سالهای اخیر با افزایش مصرف، تولید خودروهای پرمصرف، محدودیت توسعه سبد سوخت و هزینههای بالای تأمین بنزین، ابعاد پیچیدهتری پیدا کرده است.
به گزارش سرویس انرژی تابناک ، در حالی که دولت بر حفظ سهمیههای یارانهای بنزین تأکید دارد و همزمان از فشار هزینههای تولید و عرضه این فرآورده سخن میگوید، بحث درباره راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت مدیریت ناترازی انرژی بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. از اصلاح قیمتها و مدیریت مصرف گرفته تا توسعه CNG، خودروهای کممصرف، حملونقل عمومی و تنوعبخشی به سبد سوخت، هر کدام بهعنوان بخشی از راهحل مطرح شدهاند.
در همین زمینه مصطفی نخعی، نماینده مردم خراسان جنوبی در مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با تابناک با اشاره به ریشههای ناترازی بنزین، تأکید کرد که حل این مسئله نیازمند مجموعهای از اقدامات میانمدت و بلندمدت است و صرف تمرکز بر افزایش قیمت یا راهکارهای مقطعی نمیتواند مشکل موجود را برطرف کند.
متن کامل گفتوگوی تابناک با عضو کمیسیون انرژی مجلس دوازدهم را در ادامه میخوانید.
تابناک: با توجه به اینکه دولت اعلام کرده سهمیه ۶۰ لیتری بنزین ۱۵۰۰ تومانی تغییر نخواهد کرد، اما از سوی دیگر درباره افزایش هزینههای تمامشده تولید و عرضه بنزین و فشار آن بر بودجه صحبتهایی مطرح شده است. از نگاه کمیسیون انرژی، راهکار پایدار برای کاهش این ناترازیها چیست؟ اصلاح قیمت، مدیریت مصرف یا افزایش ظرفیت تولید؟
من نظر شخصی خودم را مطرح میکنم؛ البته در کمیسیون انرژی دیدگاههای مختلفی در این زمینه مطرح است. ما در کشور ظرفیت تولیدی داریم که پالایشگاههای بزرگ کشور، یعنی ۱۰ پالایشگاه اصلی، حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز بنزین تولید میکنند. بخشی از تولید نیز مربوط به پتروشیمیهاست که تقریباً با همان کیفیت بنزین تولید میکنند. همچنان فاصلهای بین میزان تولید و مصرف وجود دارد. از گذشته نیز با ناترازی بنزین مواجه بودهایم؛ یعنی پیش از جنگ هم این ناترازی وجود داشت. در دوران جنگ، بخشی از مشکلات مربوط به افزایش ناترازی بود، و بیشتر مشکلاتی در حوزه توزیع و افزایش هزینههای تمامشده ایجاد شد. در این مدت، میزان ناترازی تقریباً در همان سطحی باقی مانده که پیش از آن وجود داشت.
تابناک: برای کاهش فاصله میان تولید و مصرف چه اقدامی باید انجام دهیم؟
طبیعتاً هم باید تلاش کنیم تولید افزایش پیدا کند و هم باید مدیریت مصرف را در دستور کار قرار دهیم. زیرا میزان مصرف بنزین در کشور، با توجه به جمعیت، شرایط موجود، تعداد خودروها و تعداد خانوارها، مقداری بیشتر از حد منطقی است.
تابناک: بحث محدودیت واردات خودروهای کم مصرف و تولیدات خودرویی کشور هم همچنان داغ است و این موارد را هم جزو دلایل بی سامانی ائضاع بنزین در کشور میدانند...
متاسفانه سالهاست که واردات خودروهای کممصرف را محدود کردهایم یا تعرفههای بسیار بالایی برای آن در نظر گرفتهایم. در حوزه خودروسازی هم نظارت و تکالیف لازم بهدرستی اعمال نشده است. خودروهای پرمصرف بسیار زیادی در کشور تولید شده و نتوانستیم تنوع سبد سوخت را در کشور عملیاتی کنیم. در تمام این سالها بار اصلی مصرف سوخت بر دوش بنزین بوده؛ حتی در مقطعی که توسعه استفاده از CNG در کشور آغاز شد و جایگاههای CNG احداث شدند و خودروهای دوگانهسوز هم تولید شدند، این روند ادامه پیدا نکرد. در همان مقطع، اقدام مناسبی انجام شد و تا حدودی مصرف بنزین مدیریت شد؛ زیرا از نظر اقتصادی، استفاده از CNG برای مردم جذابیت داشت. فاصله معناداری بین قیمت بنزین و CNG وجود داشت، زیرساختهای لازم نیز فراهم شده بود و خودروهای دوگانهسوز در حال تولید بودند، بنابراین مردم به سمت استفاده از CNG حرکت کردند.
تابناک: به نظر شما همچنان استفاده از خودروهای گازسوز به صرفهتر است؟
اگر ظرفیت ایجاد شده در حوزه CNG را با معادل بنزین محاسبه کنیم، حدود ۴۰ میلیون لیتر ظرفیت معادل بنزین در کشور ایجاد شده اما در حال حاضر تنها حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیون لیتر از این ظرفیت مورد استفاده قرار میگیرد. بنابراین اگر اقدامی انجام دهیم که انگیزه مردم برای استفاده از CNG افزایش پیدا کند، همین ظرفیت موجود میتواند به مدیریت ناترازی کمک کند و فاصله میان تولید و مصرف را تا حدی کاهش دهد. ما در سیاستهای قیمتی نیز بهدرستی عمل نکردهایم. با وجود اینکه طبق قانون اصلاح الگوی مصرف، قیمتها باید بهصورت تدریجی در طول سالهای گذشته اصلاح میشد، اما در دورههای طولانی هیچ افزایش قیمتی اعمال نشد و سپس بهصورت ناگهانی تلاش شد این فاصله جبران شود.
تابناک: در دولتهای گذشته باید به تدریج اصلاح قیمتها انجام میشد که نشد؛ به نظر شما در حال حاضر جامعه ظرفیت پذیرش افزایش و اصلاح قیمتها را دارد؟
این موضوع موجب ایجاد تنش، مشکلات اقتصادی برای مردم و پیامدهایی مانند تورم و افزایش هزینهها خواهد شد. در کنار سیاستهای قیمتی، باید به سیاستهای غیرقیمتی هم توجه کرد؛ از جمله متنوع کردن سبد سوخت خودروها. به این معنا که سهم قابل توجهی از حملونقل کشور به سمت استفاده از برق، خودروهای برقی و ایجاد زیرساختهای مربوط به آن هدایت شود؛ چه از طریق واردات و چه از طریق تولید داخلی. همچنین درباره CNG که زیرساخت آن در کشور ایجاد شده، باید اقدامی انجام شود تا این ظرفیت بهدرستی مورد استفاده قرار گیرد. این اقدام، یک کار بزرگ و ارزشمند بود که میتوانست در مدیریت مصرف سوخت مؤثر باشد.
تابناک: استفاده از LPG یا گاز مایع هم مدتی بین رانندگان رایج شده بود و خیلی زود از چرخه خارج شد...
در مناطقی نزدیک به پالایشگاهها، امکان اضافه شدن LPG یا گاز مایع به سبد سوخت خودروها وجود دارد. در مجموع اقداماتی که در سالهای گذشته امکان اجرای آن وجود داشت اما انجام نشد، امروز آثار خود را در قالب ناترازی انرژی نشان میدهد. در شرایط جنگی، تأمین فاصله میان تولید و مصرف کار سادهای نیست. ما در حال حاضر با کسری حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین در روز مواجه هستیم که باید از خارج تأمین شود. تأمین منابع مالی این موضوع دشوار است و حتی در صورت وجود منابع مالی، فرآیند لجستیک، تأمین و تعاملات مربوط به آن نیز پیچیده است.
تابناک: با توجه به این ناترازی، راهکار عملی برای مدیریت این وضعیت چیست؟
به هر حال شرایط فعلی، نتیجه مجموعهای از تصمیمات در سالهای گذشته است. اکنون باید برای حل این مسئله اقدام کرد. تکلیف قانونی هم مشخص است. در برنامه هفتم توسعه(ماده ۴۶)، موضوع متنوعسازی سبد سوخت مطرح شده، اما اجرای آن اقدامی نیست که در کوتاهمدت نتیجه دهد. یعنی اگر ما بخواهیم برای یک بازه زمانی مشخص برنامهریزی کنیم باید توجه داشته باشیم که برخی راهکارها برای حل مشکلات فوری و کوتاهمدت هستند و برخی دیگر در میانمدت و بلندمدت نتیجه میدهند. موضوعاتی که در برنامه هفتم توسعه مطرح شده، مانند توسعه حملونقل عمومی و متنوعسازی سبد سوخت، اقداماتی نیستند که در کوتاهمدت پاسخگو باشند بلکه معمولاً در میانمدت و بلندمدت آثار خود را نشان میدهند.
تابناک: سازوکاری برای کنترل افزایش قیمت ها وجود دارد؟
ببینید دولت اعلام کرده که با مشکل تأمین مواجه است، بنابراین میخواهد سهمیههای موجود را حفظ کند؛ یعنی سهمیه ۶۰ لیتری بنزین ۱۵۰۰ تومانی و سهمیه بنزین ۳۰۰۰ تومانی حفظ شود، اما درباره بنزینی که بهعنوان نرخ سوم و با قیمت ۵ هزار تومان عرضه میشود، افزایش قیمت اعمال شود تا حداقل بخشی از هزینههای دولت پوشش داده شود و همچنین انگیزهای برای کاهش مصرف ایجاد کند. این موضوع نیز نیازمند بررسی دقیق است. تجربه نشان داده که در زمینه کنترل آثار افزایش قیمت، نظارت کافی بهدرستی انجام نمیشود و این افزایش میتواند اثر خود را بر بسیاری از کالاها، هزینههای حملونقل و در نهایت بر زندگی مردم بگذارد
متأسفانه در شرایطی که قیمت بسیاری از کالاها در حال افزایش است، افزایش قیمت بنزین نیز میتواند بر هزینه تمامشده کالاهایی که از این موضوع تأثیر میپذیرند، اثر بگذارد. مشکل اینجاست که معمولاً سازوکار نظارتی مؤثری برای کنترل این افزایش قیمتها شکل نمیگیرد. اما اینکه صرفاً نامهای نوشته شود، بیانیهای صادر شود یا نمایندگان نظر خود را در رسانهها اعلام کنند، مانع قانونی محسوب نمیشود. پیش از این نیز اختیار افزایش یا عدم افزایش قیمتها به دولت داده شده و دولت در این زمینه اختیار قانونی دارد.
تابناک: به عنوان یکی از اعضای کمیسیون انرژی مجلس چه توصیه یا پیشنهادی به دولت دارید؟
اگر قرار است برای حل مسئله در کوتاهمدت برنامهریزی کنیم، باید در کنار آن به برنامههای میانمدت و بلندمدت که در قانون برنامه هفتم نیز به آنها اشاره شده، توجه داشته باشیم اما اقداماتی که در کوتاهمدت انجام میشود، الزاماً عایدی قابل توجهی از محل این ۵ هزار تومان برای دولت ایجاد نخواهد داشت زیرا بخش زیادی از مردم همچنان از همین سهمیههای ۵۰ و ۶۰ لیتر استفاده میکنند و افزایش قیمت به ۵ هزارتومان نیز به اندازهای نیست که بتواند تأثیر قابل توجهی در جبران هزینههای دولت داشته باشد. بنابراین من چندان این اقدام را توصیه نمیکنم. از سوی دیگر، تجربه نشان داده که در زمینه کنترل آثار افزایش قیمت، نظارت کافی بهدرستی انجام نمیشود و این افزایش میتواند اثر خود را بر بسیاری از کالاها، هزینههای حملونقل و در نهایت بر زندگی مردم بگذارد.
شرایط اقتصادی مردم در حال حاضر مناسب نیست. در چنین شرایطی، با توجه به اینکه مردم در مقاطع مختلف همراهیهای زیادی با نظام و کشور داشتهاند و سختیهای زیادی را تحمل کردهاند، اجرای اقدامی که عایدی قابل توجهی برای دولت ندارد، چندان مناسب به نظر نمیرسد. با توجه به اینکه دولت در کوتاهمدت اعلام کرده قصد دارد چنین اقدامی را انجام دهد، باید این موضوع با دقت بیشتری بررسی شود.
تابناک: دولت چطور میتواند در این زمینه اقدام کند در حالیکه طبق تظر اکثر کارشناسان شرایط جامعه افزایش قیمت بنزین نیست...
من بهعنوان یک کارشناس هر چند در سطح محدود در حوزه انرژی توصیه نمیکنم که دولت در کوتاهمدت صرفاً دنبال این اقدام برود. بهتر است همان برنامههای میانمدت و بلندمدتی که در قانون پیشبینی شده، دنبال شود. البته مسائل قیمتی نیز موضوعی است که دولت حق ورود به آن را دارد و از نظر کارشناسی هم درست است که فاصله قیمتی موجود بسیار زیاد است. اما بهتر است این اقدامات در آینده و در شرایطی انجام شود که مردم وضعیت اقتصادی مناسبتری داشته باشند. همچنین باید با جلب رضایت مردم، گفتوگو با جامعه و تبیین شرایط، این موضوع پیش برود تا مردم بدانند چه اتفاقی در حال رخ دادن است و نسبت به آن توجیه شوند. در چنین شرایطی میتوان اصلاحات قیمتی را عملیاتی کرد. مردم نباید تصور کنند که با اتصال کارت بانکی به کارت سوخت، مشکل خاصی از آنها حل خواهد شد و ممکن است صرفاً دردسر جدیدی برای مردم ایجاد کند
برای مثال، اگر نرخ سوم بنزین از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا کند، باید این موضوع بهصورت تخصصی و کارشناسی بررسی شود. اینکه صرفاً اعلام شود اقدامی انجام شده یا در مقابل آن مخالفتهایی صورت گرفته، نیازمند بررسی دقیقتر و مبتنی بر داده و آمار است. مخالفت مجلس با افزایش قیمت، صرفاً با نامه یا بیانیه امکانپذیر نیست. ما در مجلس نظر خود را مطرح میکنیم، اما اگر قرار باشد این موضوع به قانون تبدیل شود باید طرحی تهیه و در مجلس مطرح و به رأی گذاشته شود و در صورت تصویب به دولت ابلاغ شود که دولت اجازه انجام آن اقدام را ندارد.
تابناک: با توجه به اینکه موضوع اتصال کارت سوخت به کارت بانکی مطرح و تصویب شده، ارزیابی شما از این طرح چیست؟ آیا این اقدام میتواند به کاهش قاچاق سوخت و مدیریت مصرف کمک کند؟
بارها در جلسات مختلف اعلام کردهام که این ایده از سوی چند نفر مطرح و به مجلس ارائه شد، اما به نظر من اقدامی نیست که بتواند قاچاق سوخت را متوقف کند یا انگیزهای برای کاهش مصرف در مردم ایجاد کند. در مقابل ممکن است نگرانیهای امنیتی جدیدی ایجاد کند؛ از جمله نگرانیهایی که درباره اطلاعات بانکی و حفاظت از دادههای مردم وجود دارد.
تابناک: اگر قرار باشد کارت سوخت به کارت بانکی متصل شود، چه نهادی مسئول حفاظت از اطلاعات بانکی مردم خواهد بود؟
من دقیقاً نمیدانم مسئولیت این موضوع بر عهده کدام نهاد خواهد بود و بارها نیز این مسئله را مطرح کردهام. البته مخالفت من بهتنهایی نمیتواند مانع اجرای یک تصمیم شود زیرا این پیشنهاد توسط برخی افراد مطرح و با اصرار دنبال شد که در نهایت هم به تصویب رسید. با این حال معتقدم این طرح هیچیک از چالشهای اصلی ما را حل نمیکند؛ نه مانع قاچاق سوخت میشود و نه انگیزهای برای کاهش مصرف ایجاد خواهد کرد. حتی ممکن است چالشهای جدیدی برای کشور ایجاد کند که یکی از مهمترین آنها، مسائل امنیتی مرتبط با اطلاعات بانکی مردم است.
به هر حال این تصمیم گرفته شده و نمیدانم با چه انگیزهای چنین پیشنهادی مطرح شد. مردم نباید تصور کنند که با اتصال کارت بانکی به کارت سوخت، مشکل خاصی از آنها حل خواهد شد زیرا این موضوع ارتباطی با حل مشکلات اصلی حوزه سوخت ندارد و ممکن است صرفاً دردسر جدیدی برای مردم ایجاد کند. حتی دولت نیز در این زمینه مقصر نیست زیرا بر اساس قانون مکلف شده بود آییننامه اجرایی مربوط به این موضوع را تدوین کند و ناچار به انجام این کار بود. با این حال به نظرم اصل این تصمیم، اقدام درستی نبود.
تابناک: آیا مجلس برنامهای برای اصلاح ساختار یارانههای انرژی و مدیریت مصرف سوخت در بلندمدت دارد؟
قانون اصلاح الگوی مصرف برای مدیریت یارانههای انرژی وجود دارد و تکلیف قانونی در این زمینه مشخص است. این قانون در مقطعی اجرا شد، اما پس از آن ادامه پیدا نکرد. به دلیل ملاحظات و چالشهایی که در فرآیند اجرا وجود داشت، این قانون بهطور کامل عملیاتی نشد.
گفتگو: مهتاب بهرامی آسترکی
