در بخش شرقی این شهر و در مجاورت رودخانه یالدورچای، محوطهای باستانی قرار دارد که در منابع مختلف با نامهای «قلعه مانداگارانا»، «تپه یالدور»، «تپه مرند» و «گولتپه» شناخته میشود.
آثار و لایههای فرهنگی باقیمانده در این محوطه، قدمت آن را به هزاره چهارم پیش از میلاد میرساند. تپه تاریخی یالدور با شماره ۷۸۶ در نخستین روز فروردین سال ۱۳۴۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و یکی از مهمترین شواهد پیشینه کهن مرند به شمار میرود.
روایتی از اورارتو تا ساسانیان
درباره پیشینه و کارکرد تاریخی مانداگارانا دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. ولادیمیر مینورسکی، خاورشناس روس، این محوطه را از نوع قلعههای خشتی اورارتویی دانسته که بنا بر روایتهای تاریخی، در جریان لشکرکشی سارگون دوم، پادشاه آشور، تخریب شده است.
آبراهام والنتاین ویلیامز جکسون، ایرانشناس آمریکایی، نیز بقایای این محوطه را با یکی از آتشکدههای دوره ساسانی مرتبط دانسته و مرند را در روزگار ساسانیان از مراکز مهم ناحیه واسپورگان معرفی کرده است.
با این حال، کارشناسان تأکید دارند که انتساب این محوطه به یک آتشکده ساسانی یا قلعه اورارتویی همچنان در حد دیدگاههای تاریخی و پژوهشی است و اثبات قطعی آن به کاوشهای گسترده و مطالعات تخصصی باستانشناسی نیاز دارد. همچنین، قدمت ۶ هزار ساله به آغاز استقرار در محوطه مربوط است و نباید آن را با دوره احتمالی بنای آتشکده یکسان دانست.
تپهای که به گودال تبدیل شد
مانداگارانا در گذشته تپهای مرتفع و گسترده در میان باغهای شرق مرند و پشت آرامستان باغ رضوان بود، اما خاکبرداریهای گسترده برای تأمین خاک باغها و کورههای آجرپزی، بخش قابلتوجهی از ساختار آن را از بین برده و این محوطه را به گودالی وسیع تبدیل کرده است.
وجود لایههایی از خاکستر در بخشهایی از تپه نیز سبب شده است که این محدوده «گولتپه» یا «کولتپه» نامیده شود. برخی پژوهشگران این لایهها را با احتمال وجود آتشکده مرتبط میدانند و گروهی دیگر، آن را نتیجه آتشسوزی و تخریب بناهای تاریخی تلقی میکنند.
قرار گرفتن محوطه در نزدیکی یالدورچای، روایتهای محلی درباره عبور رودخانه از محدوده مرند قدیم را نیز تقویت کرده است. بر پایه این روایتها، ساکنان شهر پس از ویرانی سکونتگاه پیشین بر اثر سیل، جنگ یا زمینلرزه، از دامنههای کوه سانبوران به سوی دامنههای میشو کوچ کردهاند؛ روایتی که بررسی علمی آن نیازمند پژوهشهای باستانشناسی و زمینشناسی است.
ضرورت حفاظت از لایههای تاریخی
طرح مرمت و ساماندهی تپه تاریخی یالدور در شهریور ۱۴۰۳ با اعتبار اعلامشده ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان آغاز شد. تکمیل مسیر دسترسی، ایجاد امکانات توقف و استراحت، سنگفرش ضلع جنوبی و تکمیل حصار حفاظتی از جمله اقدامات پیشبینیشده در این طرح بود.
مسئولان میراثفرهنگی آذربایجانشرقی نیز در اردیبهشت ۱۴۰۴ بر حفاظت از لایههای فرهنگی، جلوگیری از دخلوتصرف و انجام مطالعات باستانشناسی با همکاری مراکز دانشگاهی تأکید کردند.
مانداگارانا تنها یک تپه تاریخی نیست؛ این محوطه بخشی از حافظه تمدنی مرند و سندی از استمرار زندگی در شمالغرب ایران است. حفاظت اصولی، کاوش علمی و معرفی صحیح آن میتواند این اثر ملی را به یکی از محورهای مهم گردشگری تاریخی و پژوهشی آذربایجانشرقی تبدیل کند.
خبرنگار: ناصر غلامی هوجقان
