عمارت پیرآباد در میان باغی تاریخی در شهر ایلخچی از توابع شهرستان اسکو قرار دارد؛ بنایی که بخشهایی از آن با گذشت حدود دو قرن همچنان پابرجاست و در طول سالیان متمادی، محل تجمع و گردهمایی اهالی ایلخچی و روستاهای اطراف در اعیاد، مراسم و آیینهای محلی بوده است.
این مجموعه که از بناهای خشتی تاریخی ایلخچی محسوب میشود، در گذشته ملک «نجفعلی ویرانی» از معتمدان و افراد مورد اعتماد مردم منطقه بوده و از دو بخش اصلی حوضخانه و قسمت مسکونی تشکیل شده است.
حوضخانه عمارت، علاوه بر حوض سنگی هشتضلعی، دارای سه فضای نشیمن در اطراف است. بخش مسکونی نیز شامل انباری، آشپزخانه و دالان ورودی در طبقه همکف و یک اتاق نشیمن و پیشورودی آن در طبقه نخست است.
یکی از عناصر شاخص این مجموعه، قنات و جریان آب آن است؛ آب قنات باغ وارد حوض سنگی هشتضلعی شده و جریان دائمی آب، علاوه بر تأمین بخشی از نیازهای مجموعه، فضای متفاوتی در این عمارت تاریخی ایجاد کرده است.
باغ پیرآباد که احداث آن به اوایل دوره قاجار نسبت داده میشود، در گذشته وسعتی حدود ۱۲۰ هزار مترمربع داشته اما بر اثر گذر زمان، بخش قابل توجهی از آن از میان رفته و اکنون حدود ۱۷ هزار مترمربع از باغ باقی مانده است. بنا بر روایتهای محلی، این باغ در گذشته دارای اصطبل نیز بوده و از آن برای نگهداری اسبهای میهمانان استفاده میشده است.
معماری و راز انعکاس صدا
یکی از جذابترین روایتهای مربوط به عمارت پیرآباد، به ویژگی خاص انعکاس صدا در بخشهایی از بنا بازمیگردد؛ ویژگیای که به گفته «یوسف کشتمند»، از اهالی و راویان تاریخ شفاهی این مجموعه، در برخی نقاط عمارت به شکلی قابل توجه شنیده میشود.
بر اساس این روایت، اگر دو نفر در دو گوشه مقابل یکدیگر و به شکل ضربدری قرار بگیرند، ممکن است صدای فردی که در یک گوشه به آرامی صحبت میکند، برای فرد حاضر در گوشه مقابل واضحتر از افراد نزدیک به او شنیده شود.
کشمند با اشاره به تجربهای که در این محل داشته است، میگوید این انعکاس صدا در بخش سردابه نیز قابل تجربه است و حتی در شرایطی که فرد گوشهای خود را گرفته باشد، صدای ضعیف و آرام فرد مقابل را میتوان از نقطهای مشخص شنید.
این ویژگی، در روایتهای محلی به معماری خاص بنا و طراحی هندسی آن نسبت داده شده و گاه از آن به عنوان یکی از شگفتیهای معماری منسوب به شیخ بهایی یاد میشود؛ با این حال، درباره انتساب قطعی طراحی بنا به شیخ بهایی، نیاز به بررسی و مستندات تاریخی و معماری دقیقتر وجود دارد.
پیرآباد؛ روایت یک خاندان مهماننواز
پیرآباد تنها یک بنای تاریخی نیست و بخش مهمی از هویت آن با روایتهای مربوط به خاندان ویرانی و فرهنگ مهماننوازی مردم ایلخچی گره خورده است.
بر اساس روایتهای محلی، نجفعلی ویرانی از افراد متدین، عارف و مورد اعتماد مردم ایلخچی بوده و در ساخت این بنا، کارگران بدون دریافت دستمزد همکاری کردهاند؛ روایتی که بیش از هر چیز نشاندهنده جایگاه اجتماعی و معنوی این فرد در میان مردم منطقه است.
در یکی از روایتهای تاریخی مرتبط با این خاندان آمده است که پس از فوت پدر «رضاخان طهماسب ویرانی»، سرپرستی و جانشینی او به نجفعلی ویرانی سپرده شد. مهماننوازی نجفعلی ویرانی نیز در روایتهای خانوادگی جایگاه ویژهای دارد؛ چنانکه گفته میشود در جریان میزبانی از میهمانانی از آلمان، مهمانان برای قدردانی، رضاخان طهماسب ویرانی را که در آن زمان ۱۲ سال داشت برای ادامه تحصیل به اروپا بردند.
بر اساس همین روایت، رضاخان طهماسب ویرانی پس از ادامه تحصیل و اخذ مدرک دکتری به ایران بازگشت و بعدها به عنوان پزشک متخصص در حوزه اعصاب و داخلی فعالیت کرد و ریاست بیمارستان هلال احمر و مدتی نیز ریاست بیمارستان ژاندارمری را برعهده داشت.
باغی با روایتهای زنده
امروز بخشهایی از باغ پیرآباد همچنان ظرفیت تبدیل شدن به یک مقصد فرهنگی، تاریخی و گردشگری را دارد. «یوسف کشتمند» که در زمینه پرورش ماهیهای زینتی و همچنین تکثیر و پرورش گونههای مختلف گیاهی فعالیت دارد، در این مجموعه به پرورش شماری از گونههای میوه و گیاهان گرمسیری و سردسیری نیز پرداخته است.
از جمله گونههای مورد اشاره در این مجموعه میتوان به انواع بلوبری، رزبری، بلکبری، کرنبری، لوگانبری، گونههای مختلف موز، فیسالیس، انبه، پاپایا، ماکادمیا، آناناس و شماری از مرکبات و گیاهان دیگر اشاره کرد.
عمارت و باغ پیرآباد در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ۱۸۹۲۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ ثبت ملی این بنا، اهمیت آن را به عنوان بخشی از میراث تاریخی و معماری منطقه ایلخچی دوچندان کرده است.
پیرآباد امروز تنها دیوارهای خشتی و یک عمارت قدیمی نیست؛ مجموعهای است که در میان جریان آب قنات، باغ، معماری، خاطرات خاندانهای قدیمی و روایتهای شفاهی مردم ایلخچی، بخشی از تاریخ اجتماعی این شهر را در خود حفظ کرده است؛ میراثی که حفاظت و معرفی دقیقتر آن میتواند زمینهساز رونق گردشگری تاریخی و فرهنگی در منطقه باشد.
خبرنگار: ناصر غلامی هوجقان
