اکوسیستم استارتاپی عراق در سیطره شتاب‌دهنده‌‌های غربی

عراق کشوری نفتی

پس از اکتشاف نفت در عراق، این منبع همواره نقش جدی در اقتصاد این کشور ایفا کرده است. این نقش به مرور زمان و به ویژه از سال ۱۹۹۱ و جنگ خلیج فارس افزایش یافته است. از جمله دلایل این اتفاق می‌‌توان به سیاست‌‌های اشتباه حاکمان آمریکایی عراق در ابتدای اشغال این کشور در تغییر ناگهانی و بدون مقدمه‌‌سازی ساختار اقتصادی دولتی این کشور به یک نظام نئولیبرال، عوارض زیرساختی ناشی از اشغال و بحران‌‌‌‌‌های داخلی چون بحران درگیری داخلی (2006-2007) و بحران داعش (2014)، فساد سیاسی و اقتصادی سیستماتیک و وجود بحران‌‌های جهانی چون همه‌‌‌گیری ویروس کرونا (2020) در طی دو دهه اخیر اشاره کرد. در این میان همزمان با افزایش نقش نفت در اقتصاد عراق، به مرور به دلیل درگیری این کشور با رانت نفتی و همچنین آسیب‌دیدن زیرساخت‌های صنعتی و ارتباطاتی آن، نقش صنعت و کشاورزی کاهش یافت. 

آسیب دیدن صنایع مختلف، نیاز به تامین کالاهای موردنیاز عراق را از طریق واردات در اکثر زمینه‌‌ها از جمله موادغذایی، بهداشتی، پزشکی و پتروشیمی افزایش داده است. تامین منابع مالی به‌‌منظور حفظ شرایط قابل قبول اقتصادی این کشور و همچنین اهمیت وجود رانت نفتی در حفظ نظام سیاسی این کشور که مبتنی بر دموکراسی توافقی است، سبب شده تا تمامی دولت‌‌های عراق جدید، تلاش نمایند تا درآمدهای نفتی را افزایش دهند. 

عراق کشوری جوان

رشد درآمدهای نفتی، نقش دولت را در اقتصاد کشوری با ویژگی‌‌‌های خاص جمعیتی چون عراق افزایش داده است. عراق، کشوری جوان با تقریبا 46 میلیون نفر جمعیت است1. رشد جمعیت عراق طی دو دهه اخیر همواره مثبت بوده و در یازده‌‌‌‌سال گذشته به‌‌طور میانگین عدد 2.68 را ثبت کرده است2. میانگین سنی مردم این کشور، 20.6 است3؛ همانطور که در نمودار شماره(4) قابل مشاهده است، 50.4 درصد مردم آن زیر 19 سال، سن دارند و 39.1 درصد از این جمعیت نیز در سن کار (بازه 19 تا 49 سال) قرار دارند4. 

نمودار شماره(4): نمودار سنی مردم عراق(به ازای هر صدهزارنفر)5

یکی از پیامدهای رشد و جوانی جمعیت، نیاز به ایجاد اشتغال است. ناتوانی بخش دولتی در جذب این نیروهای کار جوان و عدم سرمایه‌گذاری بخش دولتی و خصوصی در این زمینه باعث بروز معضل بیکاری در این کشور شده است.

بنابرآمار بانک جهانی، میزان بیکاری در عراق در یک روند نسبتا صعودی به عدد 15.6 درصد رسیده درحالیکه این میزان در کشورهای عضو جی20، به طور میانگین 6.4 درصد است. این درصورتی است که تنها 38 درصد از نیروی شاغل 12میلیون نفری عراق در بخش دولتی مشغول فعالیت هستند و باقی افراد در بخش‌‌های خدماتی و میزان اندکی نیز در بخش خصوصی اشتغال دارند6.

به‌‌علاوه، ناتوانی عراق در جذب سرمایه‌‌گذاری مستقیم خارجی نسبت به کشورهای نفتی منطقه غرب آسیا مانند عربستان سعودی که به‌دلایلی چون مشکلات امنیتی، فساد سیاسی و اقتصادی بالا، موانع سازمانی و بوروکراتیک، وضعیت نامناسب زیرساخت‌‌ها و بی‌‌ثباتی سیاسی بوده، بر شدت چالش‌‌های بیکاری و توسعه‌‌نیافتگی بخش خصوصی افزوده است. 

شتاب‌دهنده‌‌ها مسیر نفوذ در عراق

یکی از راه‌‌های برون‌‌رفت عراق از این شرایط تقویت بخش خصوصی به‌‌وسیله حمایت از شرکت‌‌هایی استارتاپی از طریق شتاب‌‌دهنده‌‌های توسعه کسب و کار است. شتاب‌‌دهنده‌‌ها امکان جذب و آموزش نیروهای جوان و تحصیل‌‌‌کرده را دارند و از طرفی نیروهای بی‌تجربه موجود در دانشگاه‌‌ها را به افرادی توانمند برای کار در اقتصاد عراق تبدیل می‌‌کنند. 

در این شرایط و باتوجه به نیاز این کشور، شتاب‌‌دهنده‌‌های مختلفی با هدف پاسخگویی به چالش‌‌‌های اقتصادی جامعه عراق شکل گرفته است که عمدتا تحت حمایت کشورها، نهادها و شرکت‌‌های غربی و آمریکایی قرار دارند. این کشورها باتوجه به مشکلات واقعی موجود در عراق در حوزه بیکاری جوانان تحصیل‌کرده، وارد این حوزه شده و به توسعه نفوذ خود در عراق از این طریق پرداخته‌اند. برخی از این شتاب‌‌دهنده‌‌‌ها که هم‌‌اکنون در عراق فعال هستند، عبارتند از: فایو وان لبز، بنیاد المحطة، آکادمی جمار الدولیة، بزنس افنیو و موصل اسپیس. این شتاب‌‌‌دهنده‌‌‌ها بیشتر در شهرهای مهم و پرجمعیت عراق فعالیت دارند که شامل بغداد(پایتخت)، اربیل(مرکز حکومت اقلیم کردستان)، سلیمانیه(یکی از شهرهای مهم کردنشین) بصره(دومین استان پرجمعیت و اولین استان نفتی عراق)، کربلا(شهر مقدس شیعیان) و موصل و الانبار(دو شهر مهم سنی‌‌نشین) است. 

این شتاب‌دهنده‌‌ها عمدتا با هدف نفوذ در لایه‌‌‌های اقتصادی و اجتماعی عراق فعالیت می‌‌کنند. از این رو مهم‌‌ترین اهداف این شتاب‌‌دهنده‌‌ها عبارتند از: 

تقویت بخش خصوصی آینده عراق به نفع خود

 تغییر تصویر آمریکا در ذهن جوانان عراقی از موجودیتی اشغالگر به کشوری دوست

 ساخت طبقه متوسط و مرفه آینده عراق

 مقابله با جبهه مقاومت

 سرمایه‌‌گذاری و نفوذ بر جوانان به عنوان رهبران آینده عراق

 گسترش ارزش‌‌های آمریکایی در جامعه عراق. 

در نهایت، اقتصاد عراق که همواره بر مدار نفت می‌چرخد، امروز با معضلات ساختاری چون بیکاری، وابستگی به واردات و ناتوانی در جذب سرمایه‌گذاری خارجی روبه‌رو است. در این شرایط، شتاب‌دهنده‌های غربی با بهره‌گیری از خلأ سرمایه‌گذاری و سیطره بر اکوسیستم استارتاپی، نه تنها به دنبال توسعه بخش خصوصی، بلکه به دنبال بازتعریف وابستگی اقتصادی و فرهنگی نسل جوان عراق هستند. اگرچه این شتاب‌دهنده‌ها می‌توانند پل‌هایی به سوی نوآوری باشند، اما عراق را در مسیری از وابستگی قرار می‌‌دهند که خروج از آن، هزینه‌ای بسیار سنگین‌تر خواهد داشت.

1 Wrldometers .(2024). Iraq Population (LIVE). Wrldometers, retrieved in: https://www.worldometers.info/world-population/iraq-population/ 

2 Statista.(2023). Iraq: Population growth from 2013 to 2023. Statista, retrieved in: https://www.statista.com/statistics/326846/population-growth-in-iraq/ 

3 Wrldometers.(2024). Iraq Demographics. Wrldometers, retrieved in: https://www.worldometers.info/demographics/iraq-demographics/ 

4 Population of the World.(2024). Population of Iraq, Population of the World, retrieved in: https://www.livepopulation.com/country/iraq.html 

5 Population of the World.(2024). Population of Iraq, Population of the World, retrieved in: https://www.livepopulation.com/country/iraq.html 

6الدباغ، احمد.(23/11/2022).العراق الأعلى عالميا في عدد موظفي القطاع العام. الجزیرة، من: https://B2n.ir/d84616 و وکالة البغداد العراقیة.(12/12/2022). بالأرقام.. إحصائية رسمية بنسب العاملين بالقطاعين الحكومي والخاص ومعدل البطالة في العراق. وکالة البغداد العراقیة، من:  https://www.ina.iq/172924--.html