در طرف تقاضا، مصرف روزانه کشور در تابستان به محدوده ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است. در مقابل، تولید پالایشگاهها حدود ۱۱۰ تا ۱۱۲ میلیون لیتر در روز است و بخشی از شکاف نیز از طریق بنزین اختلاطی و سایر منابع تامین میشود. تنها در پنج روز ۱۲ تا ۱۶ مرداد، حدود ۶۶۸ میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف شده است. این یعنی به طور متوسط روزانه حدود ۱۳۳.۶ میلیون لیتر بنزین مصرف شده است.
اما تفاوت مشکل امسال با سالهای گذشته در سمت عرضه است. برخی پالایشگاهها و تاسیسات نفتی ایران در جریان جنگ آسیب دیدهاند و بازگشت کامل ظرفیت آنها به مدار، زمانبَر است. از این منظر، جنگ علت اصلی ناترازی نیست، بلکه بحرانی ساختاری را که پیشتر وجود داشت، تشدید کرده است.
عامل مهمتر، محدودشدن امکان واردات است. در شرایط عادی، بخشی از کسری داخلی را میتوان با واردات بنزین جبران کرد اما اکنون محاصره دریایی آمریکا و اختلال در تردد کشتیها، مسیر واردات فرآوردههای نفتی به ایران را بهشدت محدود کرده است. گزارشهای اخیر حتی از توقف موثر واردات بنزین به دلیل همین محاصره خبر میدهند.
در این میان، روسیه نیز دیگر نمیتواند مانند یک تامینکننده مطمئن برای بازار منطقه عمل کند. روسیه خود با کمبود بنزین و محدودیت عرضه داخلی، در بحبوحه تداومیافتن جنگ اوکراین مواجه شده و این بحران به کشورهای آسیای مرکزی نیز سرایت کرده است. بنابراین یکی از گزینههای بالقوه تامین بنزین برای ایران نیز با محدودیت روبهرو شده است. به بیان دیگر، ایران با شرایطی مواجه شده که هم تولید داخلی آسیب دیده و هم گزینه واردات محدود شده است.
این وضعیت اهمیت ذخایر استراتژیک و مدیریت مصرف را دوچندان میکند. دولت نیز با کاهش سهمیه بنزین سههزارتومانی از ۷۰ به ۵۰ لیتر در ماه عملا وارد مرحله جدیتری از مدیریت تقاضا شده است. با این حال، مشکل امروز صرفا یک کسری چند میلیون لیتری نیست. رشد تعداد خودروها، مصرف بالای خودروهای داخلی، فرسودگی ناوگان، ضعف حملونقل عمومی و قیمت یارانهای سوخت، ناترازی را به مسالهای ساختاری تبدیل کردهاند.
در نتیجه، جنگ سه فشار را همزمان بر بازار بنزین وارد کرده است: کاهش یا اختلال در بخشی از ظرفیت تولید، افزایش ریسک تامین و انتقال فرآورده، و دشوارشدن واردات. اگر مصرف در محدوده ۱۳۵ میلیون لیتر باقی بماند و ظرفیت پالایشی آسیبدیده نیز به سرعت احیا نشود، کسری ۸ میلیون لیتری فعلی میتواند به محدوده ۱۵ میلیون لیتر نزدیک شود.
بنابراین مشکل بنزین در وضعیت کنونی را نمیتوان صرفا با مولفه "افزایش مصرف" توضیح داد. ایران اکنون با ناترازی ساختاری در شرایط جنگی و بستهشدن بخشی از مسیرهای جبرانی واردات مواجه است. شرایطی که اهمیت بازسازی پالایشگاهها، کاهش مصرف خودروهای پرمصرف، توسعه حملونقل عمومی و اصلاح تدریجی سیاست سوخت و البته همکاری مردم را بیش از هر زمان دیگری آشکار میکند.
