کشف نام سه پادشاه حذف‌شده آشور

ضرب‌المثل معروف «تاریخ را پیروزان می‌نویسند» همیشه درست نیست، اما در مورد امپراتوری آشور، این جمله کاملاً صادق است. تاریخ‌شناسان متخصص در زمینه آشوریان، به تازگی سه پادشاه جدید را شناسایی کرده‌اند که نامشان از فهرست رسمی پادشاهان آشور حذف شده بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد تاریخ آشور بسیار پیچیده‌تر و خشونت‌بارتر از آن چیزی بوده که منابع رسمی به ما نشان می‌دهند.

الکساندر یوهانس ادموندز از دانشگاه مونستر آلمان و اکارت فرام از دانشگاه ییل با بررسی مجدد لوح‌های گلی که برخی از آنها بیش از یک قرن پیش کشف شده بودند، به این نتیجه شگفت‌انگیز رسیدند. این سه پادشاه که هر یک در شهر آشور، پایتخت آشور به تخت نشسته بودند، سلطنت‌هایی کوتاه (کمتر از دو سال) داشتند و به نظر می‌رسد که توسط نخبگان آشوری حمایت می‌شدند. اما پس از مدت کوتاهی، از قدرت خلع شدند و نامشان از تاریخ حذف شد.

۱. تیگلات-پیلسر (۷۶۳ تا ۷۶۲ پیش از میلاد): این پادشاه که قبلاً با تیگلات-پیلسر سوم (پادشاهی که دهه‌ها بعد حکومت کرد) اشتباه گرفته می‌شد، در دوره‌ای پرآشوب به قدرت رسید. شواهد نشان می‌دهد که در این زمان، خورشیدگرفتگی بسیار شوم و بیماری همه‌گیر رخ داد. این رویدادها احتمالاً تیگلات-پیلسر را به شورش علیه برادرزاده‌اش، آشور-دان سوم، واداشته و او توانسته به طور موازی با پادشاه رسمی، حکومت کند.

۲. شلمانسر (۷۴۷ تا ۷۴۵ پیش از میلاد): شناسایی این پادشاه از طریق تخته سنگی کنده‌کاری‌شده که سال ۱۸۹۴ در عراق کشف شده بود، انجام شد. روی این سنگ، نام «شلمانسر» حک شده بود، اما بعداً با نام جانشینش، تیگلات-پیلسر سوم، پوشانده شده بود. این نشان می‌دهد که پس از برکناری شلمانسر، تلاش شده تا نام او از تاریخ پاک شود. سلطنت کوتاه او در دوره‌ای از بی‌ثباتی سیاسی، توطئه‌های درباری و حملات عشایری رخ داده است.

۳. آشور-اوبالیت (۹۱۳ تا ۹۱۲ پیش از میلاد): این پادشاه نیز پس از مدت کوتاهی از سلطنت خلع و نامش از تاریخ حذف شد. شواهد نشان می‌دهد بنای تاریخی بزرگی (که احتمالاً مجسمه‌ای عظیم از او بوده) سر بریده، دستانش جدا و به سنگ‌نبشته‌ای تبدیل شده که عظمت غاصب تاج‌وتخت را ستایش می‌کرده است.

به نوشته ساینس‌آلرت، نکته‌ی مهم این است که فهرست پادشاهان آشور که توسط خود آشوریان تهیه شده، هیچ اشاره‌ای به این آشوب‌ها و سلطنت‌های کوتاه ندارد و جانشینی‌های منظم و بی‌خون‌ریزی را از پدر به پسر نشان می‌دهد.

اکارت فرام می‌گوید: «به نظر می‌رسد فهرست پادشاهان آشور، نسخه‌ای ایده‌آل از سلطنت آشور را ارائه می‌دهد که در آن هرگونه ناآرامی و بی‌ثباتی از تاریخ حذف شده است.» به عبارت دیگر، آشوریان باستان با حذف این پادشاهان و رویدادهای ناخوشایند، تصویری آرمانی از تاریخ خود ارائه داده‌اند.

محققان به شباهت‌های جالبی بین دوره‌ی تاریخی بی‌ثبات آشور و جهان امروز اشاره کرده‌اند. در آن زمان نیز بیماری‌های همه‌گیر، تغییرات اقلیمی و بحران‌های سیاسی وجود داشت. اما نتیجه‌ی این بحران‌ها، فروپاشی نبود؛ بلکه تبدیل آشور به یک امپراتوری غارتگر در ابعادی بی‌سابقه بود.

فرام در پایان پژوهش خود به یک نتیجه‌گیری عمیق و تأمل‌برانگیز می‌رسد. او معتقد است که مجموعه‌ای از بحران‌ها در آن دوران از جمله بیماری‌های همه‌گیر، تغییرات اقلیمی، مناقشات بر سر جانشینی پادشاهان و حتی رویدادهایی مانند خورشیدگرفتگی و ظهور یک طبقه‌ی جدید از افراد ثروتمند و قدرتمند، نه تنها منجر به فروپاشی امپراتوری آشور نشد، بلکه آن را به یک امپراتوری غارتگر و توسعه‌طلب در ابعادی بی‌سابقه تبدیل کرد.

به گفته‌ی فرام، این الگوی تاریخی از برخی جهات شباهت‌های قابل‌توجهی با بحران‌ها و تحولات دنیای امروز دارد؛ جایی که فشارهای محیطی، اقتصادی و سیاسی، جوامع را به مسیرهای جدید و گاه تهاجمی سوق می‌دهند.

پژوهش جدید نشان می‌دهد تاریخ همواره پیچیده‌تر از آن چیزی است که در کتاب‌ها ثبت شده و گاهی برای درک واقعیت، باید سراغ شواهد پنهان و نادیده‌گرفته‌شده رفت.

پژوهش در ژورنال Journal of Cuneiform Studies منتشر شده است.