سالها یکی از چالشهای اصلی نظام مالیاتی ایران نه فقط میزان درآمدهای وصولی بلکه شیوه شناسایی درآمدهای واقعی فعالان اقتصادی بود. فرآیندی که در بسیاری از موارد به اظهار مؤدی، رسیدگیهای دستی و تشخیصهای مبتنی بر بررسی انسانی وابسته بود. نتیجه این مدل از یک سو افزایش هزینههای وصول مالیات و ایجاد اصطکاک میان مؤدیان شفاف و نظام مالیاتی و از سوی دیگر باقی ماندن بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی پنهان از تور مالیاتی بود.
اکنون سازمان امور مالیاتی از تغییر یک پارادایم سخن میگوید. عبور از مالیاتستانی مبتنی بر ممیز به سمت نظام مالیاتی دادهمحور مدلی که در آن تصمیمگیریها نه بر اساس حدس و بررسیهای موردی بلکه با اتکا به دادههای تراکنش، اطلاعات فروش، مجوزهای فعالیت و رفتار اقتصادی انجام میشود.
سبحانیان رئیسکل سازمان امور مالیاتی در نشست خبری اخیر خود تأکید کرد که افزایش درآمدهای مالیاتی به معنای افزایش فشار بر مؤدیان نیست بلکه هدف اصلی افزایش دقت در شناسایی فرارهای مالیاتی و کاهش برخوردهای غیرهدفمند با فعالان اقتصادی شفاف است.
این رویکرد در شرایطی مطرح میشود که دولت در سالهای اخیر به دلیل محدودیت منابع نفتی، نوسانات درآمدهای ارزی و ضرورت کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای ناپایدار تمرکز بیشتری بر توسعه پایههای مالیاتی و مقابله با فرار مالیاتی گذاشته است.
سهم درآمدهای مالیاتی از منابع عمومی دولت در سالهای اخیر افزایش یافته و سیاستگذار تلاش کرده است به جای افزایش نرخ مالیات برای مؤدیان موجود با گسترش پایه مالیاتی و شناسایی فعالیتهای پنهان درآمدهای پایدار ایجاد کند.
اما تحقق این هدف وابسته به یک تغییر اساسی در زیرساختهای اطلاعاتی کشور است. تغییری که محور اصلی آن قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان قرار دارد.
سامانه مؤدیان، زیرساخت عبور از مالیات سنتی به مالیات هوشمند
قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان که با هدف شفافسازی جریان معاملات اقتصادی اجرایی شد یکی از مهمترین پروژههای تحول دیجیتال در نظام مالیاتی ایران محسوب میشود.
در مدل سنتی سازمان امور مالیاتی عمدتاً پس از پایان دوره مالی و بر اساس اظهارنامه یا رسیدگیهای موردی اقدام میکرد اما در مدل جدید اطلاعات فروش و معاملات به صورت سیستمی در اختیار سازمان قرار میگیرد و امکان تحلیل رفتار اقتصادی پیش از رسیدگی فراهم میشود.
سبحانیان با اشاره به این موضوع اعلام کرده است که سامانه مؤدیان صرفاً ابزار دریافت مالیات نیست بلکه ابزاری برای کشف کتمان درآمد، اصلاح اطلاعات اقتصادی و شناسایی رفتارهای غیرمتعارف است.
اهمیت این سامانه در این است که نظام مالیاتی را از رویکرد واکنشی به رویکرد پیشگیرانه منتقل میکند. یعنی به جای اینکه سازمان پس از وقوع تخلف به دنبال کشف آن باشد میتواند با تحلیل اعدادو ارقام احتمال تخلف را پیشبینی و منابع نظارتی خود را بر پروندههای پرریسک متمرکز کند.
کارتخوانها، ردپای فرار مالیاتی در رفتار اقتصادی
یکی از مهمترین بخشهای اظهارات رئیس سازمان امور مالیاتی، مربوط به استفاده نادرست از ابزارهای پرداخت و مغایرت میان فعالیت واقعی و اطلاعات ثبتشده در نظام مالیاتی بود.
به گفته سبحانیان در برخی موارد فعالان اقتصادی برای کاهش میزان مالیات پرداختی درآمدهای خود را از طریق ابزار پرداخت یا پروندههای مالیاتی مرتبط با فعالیتهای دیگر دریافت میکردند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که در نظام مالیاتی نوع فعالیت اقتصادی، میزان سودآوری و ضریب مالیاتی هر شغل در محاسبه مالیات مؤثر است. بنابراین تغییر عنوان فعالیت یا استفاده از ابزار پرداخت نامرتبط میتواند به کاهش غیرواقعی مالیات منجر شود.
یکی از نمونههای اعلامشده شناسایی ۱۷۶ هزار دستگاه کارتخوان در حوزه میوه و ترهبار بود که صاحبان آن رفتار اقتصادی خردهفروشی داشتند اما از کارتخوانهایی با ماهیت عمدهفروشی استفاده میکردند.
در ظاهر تفاوت میان عمدهفروش و خردهفروش شاید تنها یک عنوان صنفی باشد اما در نظام مالیاتی این تفاوت میتواند بر میزان سود فرضی، ضرایب مالیاتی و در نهایت رقم مالیات اثرگذار باشد.
پزشکان، نمونهای از شناسایی مغایرت اطلاعاتی با دادههای سیستمی
یکی دیگر از نمونهها مربوط به حوزه پزشکی بود. بررسیهای سیستمی نشان داده است که ۳ هزار و ۶۸۶ نفر در پرونده مالیاتی خود عنوان پزشک عمومی ثبت کردهاند در حالی که اطلاعات مجوز فعالیت آنها نشان میدهد دارای تخصص، فوقتخصص، دندانپزشکی، فلوشیپ یا مدارک دکتری حرفهای هستند.
بازار طلا نیز یکی دیگر از حوزههایی بود که در بررسیهای دادهمحور سازمان مالیاتی مورد توجه قرار گرفته است.
سبحانیان از شناسایی ۸۶۱ فعال بازار طلا خبر داد که با وجود فعالیت معمول طلافروشی، از کارتخوان مرتبط با آبشدهفروشی استفاده میکردند.
فرصت اقتصادی یک نظام مالیاتی دادهمحور
از نگاه اقتصادی توسعه مالیاتستانی هوشمند میتواند چند اثر همزمان داشته باشد بهگونهای که از یک سو عدالت مالیاتی را افزایش میدهد زیرا فشار مالیاتی از دوش مؤدیان شفاف کاهش یافته و فعالیتهای پنهان سهم بیشتری در تأمین منابع عمومی خواهند داشت. از سوی دیگر اقتصاد زیرزمینی را محدود میکند زیرا هرچه جریان پول و معاملات شفافتر شود امکان پنهانسازی درآمد کاهش مییابد. همچنین قابلیت برنامهریزی دولت را افزایش میدهد چراکه درآمدهای مالیاتی پایدارتر و قابل پیشبینیتر میشوند. در نهایت نیز هزینههای اجرایی نظام مالیاتی را کاهش میدهد زیرا بخش قابل توجهی از فرآیندها میتواند بهصورت هوشمند و سیستمی انجام شود.
انتهای پیام/
