بررسی اختلاف سه نقل قول در تاریخ شهادت امام رضا (ع)

حجت الاسلام مهدی حجتی با اشاره به اختلاف نظر در تاریخ شهادت هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت اظهار داشت: ریشه این اختلاف به منابع تاریخی کهن بازمی‌گردد. در منابع معتبر، سه تاریخ اصلی برای شهادت ایشان مطرح شده است. گروهی آخر صفر سال ۲۰۳ هجری قمری، گروهی ۱۷ صفر و برخی نیز ۲۳ ذی القعده را ذکر کرده‌اند. وی در تبیین دلیل تأکید برخی محققان به ویژه در ایران بر تاریخ ۲۳ ذی القعده گفت: این نقل توسط شیخ صدوق (ره) از برجسته‌ترین محدثان شیعه در کتاب «عیون اخبار الرضا» به عنوان روایتی قوی مطرح شده است. دلیل محکم دیگری که این تاریخ را تقویت می‌کند، مسئله مسیر حرکت مأمون است. مأمون در سال ۲۰۳ عازم عراق شد و روایت ۲۳ ذی القعده با این حرکت تاریخی همخوانی بهتری دارد.   این کارشناس دینی در ادامه به معرفی منابع اصلی این واقعه پرداخت و تصریح کرد: مهم‌ترین منابع، کتاب «عیون اخبار الرضا» تألیف شیخ صدوق و همچنین «کشف الغمة» اربلی است که این تاریخ را به صراحت ذکر کرده‌اند. بر اساس این منابع، مأمون عباسی از محبوبیت روزافزون امام هراس داشت. ایشان در مناظرات علمی چنان بر همه دانشمندان و علما غالب می‌آمدند که موقعیت خلافت را متزلزل می‌کردند.   حجت الاسلام حجتی در ادامه به نحوه شهادت اشاره کرد و افزود: در نقل تاریخی، مأمون حضرت را به شهادت رساند. روایات دیگر نیز در منابع معتبر گزارش می‌دهند که مأمون از طریق خوراندن زهر، این جنایت را مرتکب شد؛ به ویژه از طریق انگور زهرآلود. جالب آنکه خود مأمون پیش از این علناً اعتراف کرده بود در تمام خلافت کسی را داناتر، زاهدتر و برتر از علی بن موسی الرضا ندیده است، اما همین برتری و فضیلت او را به قتل ایشان واداشت.   وی درباره تناقض رفتاری مأمون خاطرنشان ساخت: مأمون فردی سیاست‌مدار و حیله‌گر بود. ماجرای ولیعهدی نیز یک توطئه به شمار می‌رفت. امام در این دوران با پذیرش ولایتعهدی به اجبار، توانستند شبکه گسترده علمی و فکری تشیع را حفظ کرده و پاسخگوی شبهات باشند. اما مأمون دریافت که این حضور نه تنها قدرت او را تثبیت نمی‌کند، بلکه موقعیت امام را مستحکم‌تر و محبوبیت ایشان را دوچندان می‌سازد. بنابراین جز به شهادت راضی نشد.   این کارشناس مذهبی با استناد به «عیون اخبار الرضا» یادآور شد: بنا بر نقل شیخ صدوق از راویان، این شهادت در محلی رقم خورد که اکنون مضجع شریف ایشان در مشهد است و همان جایی که آرامگاه هارون الرشید نیز در آنجاست. این همسایگی عبرت‌انگیز، نشان‌دهنده تقابل همیشگی حق و باطل است.   حجت الاسلام حجتی در بخش دیگری از سخنان خود به اعمال شب ۲۳ ذی القعده اشاره کرد و گفت: این شب به عنوان «شام شهادت» امام رضا علیه السلام شناخته می‌شود و فضیلت بسیار بالایی برای زیارت و توسل در آن ذکر شده است. زائران بارگاه منور رضوی در این شب برنامه‌های خاصی از جمله قرائت دعای امین الله و دعای توسل دارند. نقل است هرکس در این شب متوسل به امام شود، پاسخی از روی لطف و کرامت دریافت خواهد کرد؛ چراکه ثواب زیارت ایشان برابر با هزار حج واجب و حتی بیشتر دانسته شده است.   وی در پایان خاطرنشان کرد: ما باید از این ایام درس بگیریم که مبارزه بر سر قدرت و دنیا، حتی انسان عابد و دانشمندی مثل مأمون را به مقابله با ولی خدا می‌کشاند. تنها راه نجات، تمسک به همین وجودات مقدس و ترویج معارف ناب رضوی در زندگی است.