به گزارش برنا، زیرساخت ریلی از سرمایهبرترین پروژههای عمرانی جهان به شمار میرود و برخلاف تصور عمومی، قیمت تمامشده آن در همه مناطق یکسان نیست. در ایران نیز تفاوتهای توپوگرافی، شرایط ژئوتکنیکی، نوع خاک و ویژگیهای اقلیمی باعث شده هزینه اجرای یک کیلومتر خط آهن در نقاط مختلف کشور اختلاف قابل توجهی داشته باشد.
بر اساس برآوردهای فنی انجامشده با نرخ ارز آزاد ۱۸۷ هزار تومانی درمرداد ۱۴۰۵ توسط اسدالله اسدبیگی کارشناس ریلی و با فرض اجرای خط تکخطه مجهز به ریل UIC۶۰ و روسازی بالاستی، میانگین هزینه ساخت هر کیلومتر راهآهن در کشور حدود ۳.۴ میلیون دلار برآورد میشود.این بدان معناست که اجرای یک پروژه ۱۰۰ کیلومتری به طور متوسط سرمایهای نزدیک به ۳۴۰ میلیون دلار یا حدود ۶۳ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال نیاز دارد؛ رقمی که تنها هزینههای اجرایی را شامل میشود و بهای تملک اراضی، مطالعات ژئوتکنیک، بهرهبرداری و هزینههای مالی در آن لحاظ نشده است.
جلگهها، اقتصادیترین مسیر برای توسعه ریلی
مطالعات نشان میدهد مناطق جلگهای مانند بخشهایی از خوزستان کمهزینهترین محل برای احداث خطوط ریلی هستند.در این مناطق به دلیل هموار بودن زمین، کاهش حجم عملیات خاکی، دسترسی مناسب به مصالح ساختمانی و حداقل نیاز به پل و تونل، هزینه اجرای هر کیلومتر راهآهن به حدود ۲.۳ میلیون دلار محدود میشود.در نتیجه اجرای پروژهای ۱۰۰ کیلومتری در چنین مناطقی حدود ۲۳۰ میلیون دلار یا نزدیک به ۴۳ هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز خواهد داشت.
کارشناسان معتقدند توسعه کریدورهای ریلی در دشتهای وسیع کشور از نظر اقتصادی بیشترین بازده سرمایهگذاری را دارد و میتواند با سرعت بیشتری اجرا شود.
کویر،هزینهای بالاتر، اما همچنان اقتصادی
پس از مناطق جلگهای، اقلیمهای کویری در رتبه دوم از نظر صرفه اقتصادی قرار دارند.اگرچه عملیات تثبیت خاکهای شنی و نمکی، ایجاد زهکشهای مناسب و انتقال مصالح از فواصل طولانی هزینه پروژه را افزایش میدهد، اما نبود نیاز گسترده به تونل و پل موجب میشود هزینه هر کیلومتر در حدود ۲.۶ میلیون دلار باقی بماند، بنابراین ساخت ۱۰۰ کیلومتر راهآهن در مناطق مرکزی کشور به سرمایهای در حدود ۲۶۰ میلیون دلار یا نزدیک به ۴۸ هزار و ۶۰۰ میلیارد ریال نیاز خواهد داشت.
سواحل جنوبی، مزیت بنادر در برابر چالش خاکهای سست
سواحل مکران، خلیج فارس و دریای عمان شرایط متفاوتی دارند.از یک سو نزدیکی به بنادر هزینه حمل تجهیزات و مصالح را کاهش میدهد، اما از سوی دیگر وجود خاکهای سست، رطوبت بالا، شوری زمین و ضرورت استفاده از سازههای مقاوم در برابر خوردگی، هزینه پروژه را افزایش میدهد.بر همین اساس هزینه هر کیلومتر راهآهن در این مناطق حدود ۲.۹ میلیون دلار برآورد شده و اجرای پروژهای ۱۰۰ کیلومتری نزدیک به ۲۹۰ میلیون دلار یا بیش از ۵۴ هزار میلیارد ریال منابع مالی نیاز دارد.
جنگلهای شمال، محیط زیست هزینه را افزایش میدهد
در استانهای شمالی کشور، شرایط کاملاً متفاوت است.تراکم پوشش گیاهی، بارندگی فراوان، نیاز به زهکشی گسترده، حفاظت از منابع طبیعی، محدودیتهای زیستمحیطی و دشواری حمل مصالح، هزینه اجرای خطوط ریلی را به شکل محسوسی افزایش میدهد.مطالعات نشان میدهد هزینه ساخت هر کیلومتر راهآهن در مناطق جنگلی و مرطوب به حدود ۳.۶ میلیون دلار میرسد.این رقم برای پروژهای ۱۰۰ کیلومتری معادل ۳۶۰ میلیون دلار یا بیش از ۶۷ هزار میلیارد ریال خواهد بود.
کوهستان، گرانترین اقلیم برای ریلگذاری
بیشترین هزینه مربوط به مناطق کوهستانی زاگرس و البرز است.در چنین پروژههایی سهم عمده بودجه صرف حفاری تونل، احداث پلهای بزرگ، اجرای دیوارهای حائل، تثبیت شیبها و عملیات گسترده خاکبرداری میشود.همچنین دسترسی دشوار ماشینآلات سنگین و افزایش هزینه نیروی انسانی، قیمت تمامشده پروژه را به شدت بالا میبرد.بر اساس برآوردها، هزینه هر کیلومتر راهآهن در این مناطق حدود ۵.۷ میلیون دلار است؛ یعنی برای ساخت تنها ۱۰۰ کیلومتر خط آهن باید حدود ۵۷۰ میلیون دلار یا بیش از ۱۰۶ هزار میلیارد ریال سرمایهگذاری انجام شود.به عبارت دیگر، اجرای پروژه در مناطق کوهستانی حدود دو و نیم برابر گرانتر از مناطق جلگهای است.
بیشترین سهم هزینه متعلق به زیرسازی است
بررسی اجزای تشکیلدهنده هزینهها نشان میدهد بخش عمده بودجه پروژه صرف عملیات زیرسازی میشود.خاکبرداری، خاکریزی، تثبیت بستر، زهکشی و آمادهسازی مسیر در اغلب اقلیمها بیشترین سهم را به خود اختصاص میدهد.پس از آن هزینه خرید ریل UIC۶۰، تراورسهای بتنی پیشتنیده، بالاست، تجهیزات اتصال، سامانههای سیگنالینگ، ارتباطات، نیروی انسانی، ماشینآلات و در نهایت پلها و تونلها قرار دارند.در مناطق کوهستانی، هزینه پل و تونل به تنهایی از کل هزینه ساخت برخی پروژهها در مناطق هموار بیشتر است.
چرا اختلاف قیمت تا این اندازه زیاد است؟
کارشناسان سه عامل اصلی را در این اختلاف مؤثر میدانند.نخست، شرایط ژئومورفولوژی و شیب زمین که میزان عملیات عمرانی را تعیین میکند.
دوم، کیفیت و مقاومت خاک که بر حجم عملیات تثبیت بستر اثر مستقیم دارد.سوم، شرایط محیطی شامل رطوبت، شوری، پوشش گیاهی و محدودیتهای زیستمحیطی که نوع مصالح و روش اجرا را تغییر میدهد.به همین دلیل نمیتوان برای همه پروژههای ریلی کشور یک قیمت ثابت اعلام کرد.
اختلافی که اهمیت اولویتبندی پروژهها را نشان میدهدیکی از مهمترین نتایج این مطالعه، تفاوت چشمگیر هزینه اجرای پروژههای ریلی در مناطق مختلف است.برآوردهای مهندسی نشان میدهد برخی مسیرهای کوهستانی میتوانند چندین برابر مسیرهای هموار هزینه داشته باشند؛ موضوعی که لزوم انجام مطالعات دقیق اقتصادی، فنی و زیستمحیطی را پیش از آغاز هر پروژه بیش از گذشته برجسته میکند.در شرایطی که منابع مالی دولت محدود است، انتخاب مسیرهایی با بازده اقتصادی بیشتر میتواند سرعت توسعه شبکه ریلی را افزایش داده و هزینه سرمایهگذاری را کاهش دهد.
برآوردهای فنی سال ۱۴۰۵ نشان میدهد ساخت ۱۰۰ کیلومتر راهآهن در ایران، بسته به اقلیم، به ۲۳۰ تا ۵۷۰ میلیون دلار سرمایه نیاز دارد و میانگین هزینه آن حدود ۳۴۰ میلیون دلار برآورد میشود. کمهزینهترین پروژهها در دشتهای هموار و پرهزینهترین آنها در مناطق کوهستانی اجرا میشوند. این اختلاف قابل توجه بیانگر آن است که توسعه شبکه ریلی تنها به تأمین منابع مالی وابسته نیست، بلکه انتخاب مسیر، شناخت دقیق ویژگیهای زمین و طراحی مهندسی مناسب، نقش تعیینکنندهای در موفقیت و اقتصادی بودن پروژههای ریلی کشور دارد.
