نیما فرید مجتهدی، جغرافی دان، در این یادداشت نوشته است: این روزها که بحث «سهم ایران از دریای خزر» بیش از گذشته در رسانهها و افکار عمومی مطرح شده، شاید پرسش مهمتری نیز وجود داشته باشد؛ ما تا چه اندازه قدر این پهنه آبی را میدانیم؟ پیش از آنکه درباره سهمهای ۱ تا ۱۰۰ درصدی سخن بگوییم، باید از سهم خود در شناخت، حفاظت و پاسداری از بزرگترین دریاچه جهان بپرسیم.
سالهاست پیشنهاد میشود در ورودی استانهای شمالی کشور تابلویی با این عبارت نصب شود: «به سواحل بزرگترین دریاچه جهان خوش آمدید». شاید این جمله ساده بتواند یادآور ارزش واقعی دریای خزر باشد؛ پهنهای که بسیاری از ما حضور آن را بدیهی فرض کردهایم و کمتر به نقش حیاتی آن در زندگی، اقتصاد، فرهنگ و محیط زیست ایران اندیشیدهایم.
دریای خزر فراتر از یک پهنه آبی، یکی از مهمترین سرمایههای طبیعی و جغرافیایی ایران به شمار میرود. مهمترین کارکرد آن تأثیرگذاری بر اقلیم نوار شمالی کشور است. استانهای گلستان، مازندران و گیلان و جنگلهای ارزشمند هیرکانی بخش بزرگی از حیات خود را مدیون این دریا هستند.
نقش دریای خزر تنها به اقلیم محدود نمیشود. این پهنه آبی در هویت ملی، اعتبار بینالمللی و برند طبیعی ایران نیز جایگاهی ویژه دارد. نام خاویار دریای خزر و ماهیان ارزشمند آن دههها با نام ایران در جهان پیوند خورده است. افزون بر این، خزر بخشی از حافظه جمعی ایرانیان را شکل داده؛ جایی که خاطرات سفرها، تعطیلات و روزهای کودکی نسلهای مختلف در کنار آن رقم خورده است.
با این حال، این میراث طبیعی امروز با تهدیدهای متعددی روبهروست؛ تهدیدهایی که بخش قابل توجهی از آنها نتیجه فعالیتهای انسانی است.
کاهش تراز آب و عقبنشینی ساحل، تغییر اقلیم و افزایش دمای آب، آلودگیهای نفتی، ورود فاضلاب و پسماند، کاهش ذخایر ماهیان خاویاری، تهدید زیستگاه فُک خزری، تخریب تالابها و زیستگاههای ساحلی، صید بیرویه، گسترش گونههای مهاجم غیربومی و توسعه نامتوازن زیرساختهای ساحلی از مهمترین چالشهای پیش روی این اکوسیستم ارزشمند به شمار میروند.
شاید روز دریای خزر فرصت مناسبی باشد تا نگاه خود را از «سهم» به «قدر» تغییر دهیم. حفاظت از این پهنه آبی تنها وظیفه دولتها و نهادهای مسئول نیست؛ مسئولیتی مشترک است که بر دوش همه ما قرار دارد. آینده خزر بیش از آنکه به سهم کشورها وابسته باشد، به میزان قدرشناسی و مراقبت ما از این میراث بیبدیل گره خورده است. کد خبر 1060257
