به گزارش همشهری آنلاین، جنگ، هرچند با آتش سلاح و آرایش نیروها شناخته میشود، اما پیش از آنکه در میدان نبرد جریان یابد، در عرصه تدبیر، تصمیم و فرماندهی شکل میگیرد. سرنوشت بسیاری از نبردهای بزرگ تاریخ را نه صرفا برتری تجهیزات، بلکه کیفیت رهبری، قدرت تشخیص، زمانشناسی و توان مدیریت بحران رقم زده است. از همین رو، مطالعه جنگ، بدون شناخت سازوکار فرماندهی و فرایند تصمیمسازی، تصویری کامل از واقعیت بهدست نمیدهد.
جمهوری اسلامی ایران نیز طی دهههای گذشته، در معرض طیفی گسترده از تهدیدهای نظامی، امنیتی و راهبردی قرار داشته است؛ تهدیدهایی که هریک، اقتضائات و پیچیدگیهای خاص خود را داشته و مواجهه با آنها، مستلزم تصمیمهایی دقیق، بهنگام و آیندهنگر بوده است. در چنین شرایطی، تدابیر فرماندهی کل قوا در هدایت نیروهای مسلح، ترسیم راهبردهای دفاعی، مدیریت بحرانها و صیانت از امنیت ملی، به یکی از مهمترین مؤلفههای تاریخ معاصر ایران تبدیل شده است.
بخش قابلتوجهی از این واقعیت، در خالل روایتهایی بازتاب یافته که طی سالهای گذشته در رسانههای رسمی کشور منتشر شدهاند؛ روایتهایی که هریک، از زاویهای متفاوت، بخشی از فرایند تصمیمگیری و مدیریت صحنههای حساس دفاعی را بازگو میکنند. کنار هم قرارگرفتن این روایتها، تصویری منسجمتر از شیوه فرماندهی، منطق تصمیمسازی و تدابیر اتخاذشده در مقاطع گوناگون را پیش روی مخاطب قرار میدهد.
مجموع این روایتها، روایتی از تدابیر آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای، رهبر شهید انقلاب اسامی و فرمانده معظم کل قوا، در عرصه جنگ و دفاع است؛ تدابیری که در بزنگاههای مختلف، در قالب هدایتهای راهبردی، تصمیمهای سرنوشتساز و مدیریت بحران، در حافظه سیاسی و دفاعی جمهوری اسلامی ایران ثبت شده است. اکنون که جمهوری اسلامی ایران در این بزنگاه حساس جنگ با
شیطان بزرگ توانسته و میتواند با سربلندی از کیان ایران اسلامی دفاع کند، مرهون اندیشههای رهبر شهید انقلاب
اسلامی است.
از اینرو بررسی اندیشههای ایشان در حوزه جنگ و دفاع میتواند زوایای مهمی از قدرت جمهوری اسلامی ایران را به منصه ظهور بگذارد. فهم نسبت میان قدرت دفاعی و پیشرفت علمی در اندیشه شهید آیتالله خامنهای، بدون توجه به مبانی فکری حاکم بر نگاه ایشان به مسئله «استقلال»«، امنیت»«، خودباوری» و «اقتدار علمی» ممکن نیست. در منظومه فکری ایشان، اقتدار ملی پدیدهای تکساحتی تلقی
نمیشد، بلکه حاصل پیوند میان عناصر گوناگونی چون ایمان و هویت، اراده ملی، سازمانیافتگی، پیشرفت علمی، توان دفاعی، حضور مردمی و استقلال سیاسی و اقتصادی بود.
از این منظر، نه قدرت دفاعی امری جدا از علم و پیشرفت به شمار میآمد و نه پیشرفت علمی پدیدهای فارغ از ضرورتهای امنیتی و الزامات حفظ کشور بود. ایشان بهگونهای از «قویشدن» سخن گفته بودند که در آن، توان دفاعی و علمی بهمنزله دو بازوی مکمل برای صیانت از عزت ملی و تضمین آینده کشور فهم میشدند. بر این اساس، هرگونه بحث درباره صنعت دفاعی، توان موشکی یا پیشرفتهای فضایی، اگر بخواهد در چارچوب اندیشه ایشان تحلیل شود،
باید نخست به این مبانی نظری بازگردد. شهید آیتالله خامنهای بارها بر این نکته تأکید کرده بودند که کشوری که بخواهد مستقل بماند، ناگزیر است در حوزههای راهبردی، بهویژه در قلمرو علم، فناوری و دفاع، روی پای خود بایستد. این ایستادگی از نظر ایشان نه یک انتخاب تزئینی، بلکه ضرورتی ناشی از واقعیتهای نظام بینالملل و تجربه تاریخی ملت ایران بود. به همین دلیل، در نگاه ایشان، پیشرفت علمی و قدرت دفاعی نه صرفا ابزار توسعه، بلکه اجزای سازنده هویت مستقل یک ملت محسوب میشدند.
یکی از بنیادیترین مؤلفههای اندیشه شهید آیتالله خامنهای، پیوند عمیق و تفکیکناپذیر میان استقلال و امنیت بود. در نگاه ایشان، استقلال صرفا بهمعنای قطع رابطه با دیگران یا انزوای سیاسی نبود؛ بلک استقلال به این معنا بود که یک ملت بتواند براساس منافع، آرمانها و تشخیص خود تصمیم بگیرد و در برابر اراده تحمیلی قدرتهای مسلط، دچار انفعال و تبعیت نشود. این تلقی از استقلال، بهطور طبیعی امنیت را نیز در دل خود حمل میکرد؛ زیرا ملتی که ارادهاش تحتتأثیر تهدید، تطمیع یا فشار خارجی قرار گیرد، حتی اگر ظاهرا در وضعیت آرامش باشد، در حقیقت از امنیت پایدار برخوردار نیست. از این رو،
امنیت در منظومه فکری ایشان فقط بهمعنای نبود جنگ یا درگیری مستقیم نبود، بلکه بهمعنای محفوظ ماندن «اراده ملی» از تعرض و نفوذ نیز فهم میشد.
شهید آیتالله خامنهای امنیت را ازجمله زیرساختهای ضروری هر نوع پیشرفت میدانستند. ایشان بارها متذکر شده بودند که در فضایی آکنده از تهدید و بیثباتی، نه اقتصاد شکوفا میشود، نه علم فرصت رشد مییابد و نه فرهنگ میتواند بهصورت طبیعی بالندگی پیدا کند. بنابراین، اگر کشوری خواهان رشد همهجانبه است، باید پیشاپیش سازوکاری برای حفظ امنیت خود فراهم کند.
اما نکته مهم در اندیشه ایشان آن بود که امنیت پایدار صرفا از طریق ابزارهای سیاسی یا توافقات خارجی بهدست نمیآید، بلکه نیازمند توان درونی و قدرت بازدارنده است. این نگاه، امنیت را از سطح یک مفهوم انتظامی یا موقت، به سطح یک بنیان راهبردی ارتقا میداد. در این چارچوب، قدرت دفاعی جایگاهی کامال اساسی پیدا میکرد. شهید آیتالله خامنهای بر این باور بودند که هرگاه کشوری فاقد توان دفاعی مؤثر باشد، دشمنان آن کشور بهخود اجازه خواهند داد درباره سرنوشت آن تصمیم بگیرند، برای آن خط و نشان بکشند و حتی درصورت لزوم، از تهدید نظامی بهعنوان ابزار تحمیل اراده استفاده کنند.
بنابراین، قدرت دفاعی فقط برای پاسخگویی به یک جنگ بالفعل الزم نبود؛ بلکه وجود آن، خود مانع شکلگیری بسیاری از تهدیدها میشد. این همان منطق بازدارندگی بود که در اندیشه ایشان نقش کلیدی داشت: یعنی توانمندی دفاعی باید بهگونهای باشد که دشمن از اصل تعرض منصرف شود. از منظر ایشان، ملتهایی که میخواهند مستقل بمانند، نمیتوانند امنیت خود را به وعدههای بیرونی، تضمینهای قدرتهای جهانی یا ترتیبات وابسته گره بزنند.
تجربه تاریخی ملت ایران و نیز تجربه بسیاری از کشورهای دیگر نشان داده بود که اتکا به قدرتهای سلطهگر، نهتنها امنیت نمیآفریند، بلکه وابستگی و آسیبپذیری را تشدید میکند. بر همین مبنا، ایشان دفاع مستقل را بخشی از هویت سیاسی و تاریخی جمهوری اسامی میدانستند. این دفاع مستقل، تنها در خرید سلاح یا تجهیز ظاهری خالصه نمیشد، بلکه متکی بر تربیت نیروی انسانی، ایجاد زیرساختهای علمی و صنعتی و شکلدهی به زنجیرهای از دانش، تجربه، تولید و بهکارگیری آنها بود.
در منظومه فکری شهید آیتالله خامنهای، امنیت، زمانی پایدار تلقی میشد که بر قدرت ملی استوار باشد و قدرت ملی نیز صرفا به ادوات سخت محدود نمیماند. با این حال، ایشان هرگز از اهمیت عنصر سختافزاری غفلت نمیکردند؛ زیرا میدانستند که در جهان واقع، دشمن غالبا زبان قدرت را میفهمد.
از این رو، توان نظامی و دفاعی، مکمل عناصر نرم اقتدار ملی بود. به بیان دیگر، فرهنگی پویا، اقتصادی رو به رشد، علم پیشرفته و مشارکت مردمی، هنگامی بهتر حفظ میشوند که کشور از قدرتی برخوردار باشد که دشمن را از تعرض منصرف کند. ایشان همچنین میان «روحیه مقاومت» و «توان دفاعی» پیوند برقرار میکردند. از نگاه شهید آیتالله خامنهای، امنیت تنها حاصل انبارکردن تجهیزات نبود؛ امنیت، برآیند روحیه ایستادگی، اعتمادبهنفس ملی، انسجام اجتماعی و آمادگی عملی نیز بود.
اگر کشوری دارای ابزار باشد اما اراده استفاده از آن را نداشته باشد یا در برابر جنگ روانی دشمن دچار خودکمبینی و ترس شود، امنیت، آن استحکام الزم را نخواهد داشت. بنابراین، استقلال و امنیت در نگاه ایشان، هم بُعد مادی داشت و هم بُعد معنوی و روانی. این نکته بعدها در نگاه به توانهای راهبردی، ازجمله صنایع پیشرفته دفاعی، جایگاه ویژهای یافت. در یک جمعبندی میتوان گفت که در اندیشه شهید آیتالله خامنهای، استقلال بدون امنیت پایدار نمیماند و امنیت نیز بدون قدرت دفاعی و پشتوانه ملی تأمین نمیشود. بر همین اساس، تقویت اقتدار دفاعی نه یک سیاست مقطعی، بلکه بخشی از منطق کلی حفظ کشور، عزت ملت و مصونسازی آینده بود.
این مبنا بعدها زمینه نظری الزم را برای توجه جدی به فناوریهای راهبردی، ازجمله فناوریهای موشکی و فضایی، فراهم میکرد؛ زیرا چنین فناوریهایی در عمل میتوانستند بخشی از سازوکار تأمین امنیت، تثبیت استقلال و افزایش قدرت بازدارندگی کشور باشند. کد خبر 1060672
