به نقل از نیویورک تایمز، اثرات گرمای شدید تنها به گرمازدگی یا کمآبی بدن محدود نمیشود. شواهد علمی روزافزون نشان میدهد که افزایش دمای هوا میتواند عملکرد مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. کاهش تمرکز، افت توانایی تصمیمگیری، افزایش تحریکپذیری و افت عملکرد تحصیلی و شغلی از جمله پیامدهایی هستند که پژوهشگران برای روزهای بسیار گرم گزارش کردهاند.
علاوه بر این، مطالعات جدید از ارتباط میان گرمای شدید، آلودگی هوا و افزایش خطر ابتلا به بیماریهای عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون و سایر انواع زوال عقل حکایت دارند؛ موضوعی که نگرانیها درباره پیامدهای بلندمدت تغییرات اقلیمی بر سلامت مغز را افزایش داده است.
شواهد علمی چه میگویند؟
در سالهای اخیر صدها پژوهش علمی درباره ارتباط گرما و سلامت انسان منتشر شده که بخش قابل توجهی از آنها به عملکرد مغز اختصاص دارد. نتایج این تحقیقات نشان میدهد زمانی که دمای محیط از محدوده مطلوب فراتر میرود، مغز دیگر با کارایی همیشگی عمل نمیکند.
پژوهشها نشان دادهاند در روزهای گرم، عملکرد شناختی افراد کاهش مییابد، نتایج آزمونهای تحصیلی افت میکند، رانندگان رفتارهای پرخاشگرانهتری از خود نشان میدهند و حتی توانایی انجام محاسبات ذهنی نیز کاهش پیدا میکند.
این یافتهها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که رکوردهای دمایی در بسیاری از نقاط جهان یکی پس از دیگری شکسته میشوند. امسال بخشهایی از اروپا با دماهای بیسابقه روبهرو شدهاند، دمای هوا در استرالیا از ۴۹ درجه سانتیگراد فراتر رفته و صدها شهر آمریکا نیز رکوردهای جدید گرمایی را ثبت کردهاند؛ روندی که افراد بیشتری را در معرض استرس گرمایی قرار داده است. مغز در گرمای شدید چگونه واکنش نشان میدهد؟
بورچین ایکیز، عصبشناس، میگوید مغز انسان برای عملکرد مطلوب به محدوده مشخصی از دما و شرایط محیطی نیاز دارد. به گفته او، حتی افزایش چند درجهای دمای محیط میتواند فشار قابل توجهی بر مغز وارد کند و باعث کاهش تمرکز، کند شدن پردازش ذهنی، افزایش تحریکپذیری و دشوارتر شدن تصمیمگیری شود. افت عملکرد تحصیلی در روزهای گرم
یکی از حوزههایی که اثر گرما در آن بهخوبی مستند شده، آموزش است. مطالعات متعددی نشان دادهاند افزایش دمای هوا با کاهش عملکرد دانشآموزان ارتباط مستقیم دارد. در یکی از بزرگترین پژوهشهای انجامشده، عملکرد حدود سه میلیون آزمون دانشآموزان پایه سوم تا هشتم بررسی شد. نتایج نشان داد نمرات ریاضی در روزهای گرم به طور محسوسی کاهش مییابد.
پژوهشگران همچنین دریافتند این افت عملکرد در مدارس مناطق کمبرخوردار شدیدتر است؛ موضوعی که احتمالاً به کیفیت پایینتر سیستمهای سرمایشی در این مدارس مربوط میشود و نشان میدهد تغییرات اقلیمی میتواند نابرابریهای آموزشی و اجتماعی را نیز تشدید کند. گرما با افزایش خشونت و حوادث شغلی مرتبط است
تأثیر گرمای شدید تنها به محیطهای آموزشی محدود نمیشود. مطالعات مختلف نشان دادهاند که با افزایش دمای هوا، میزان حوادث کاری نیز افزایش پیدا میکند و برخی انواع جرایم خشونتآمیز نیز بیشتر میشود.
در یکی از پژوهشها، شرکتکنندگانی که در اتاقی گرم مشغول انجام بازیهای رایانهای بودند، رفتارهای تهاجمیتر و خصمانهتری نسبت به افرادی که در محیطی خنک قرار داشتند، از خود نشان دادند. پژوهشگران معتقدند گرمای شدید میتواند توانایی مغز در کنترل هیجانها و مدیریت خشم را کاهش دهد. ترکیب گرما و آلودگی هوا؛ تهدیدی برای سلامت مغز
یکی از مهمترین یافتههای جدید، ارتباط میان گرمای شدید و آلودگی هواست. گزارش سالانه «وضعیت جهانی هوا» برای نخستین بار بخشی ویژه را به سلامت مغز اختصاص داده و تأکید کرده است که شواهد علمی درباره نقش آلودگی هوا در بروز بیماریهای تحلیلبرنده عصبی بهطور قابل توجهی تقویت شده است. بر اساس این گزارش، آلودگی هوا تنها در سال ۲۰۲۳ موجب مرگ نزدیک به هشت میلیون نفر در سراسر جهان شده است. ذرات ریز معلق چگونه به مغز آسیب میزنند؟
دانشمندان بهویژه بر ذرات بسیار ریز معلق موسوم به PM۲.۵ تمرکز کردهاند. این ذرات میتوانند از طریق ریه وارد جریان خون شوند و در نهایت به مغز برسند. بررسیها نشان داده است قرار گرفتن طولانیمدت در معرض این آلایندهها با افزایش خطر ابتلا به آلزایمر و انواع زوال عقل در سالمندان ارتباط دارد.
همچنین در کودکان و نوجوانان نیز این ذرات میتوانند رشد طبیعی مغز را مختل کرده و احتمال بروز اضطراب، افسردگی و سایر اختلالات روانی را افزایش دهند. برآوردهای منتشرشده حاکی از آن است که حدود یکچهارم مرگهای ناشی از زوال عقل ممکن است با آلودگی هوا مرتبط باشد. گرمای شدید ممکن است راه ورود آلایندهها به مغز را باز کند
به گفته بورچین ایکیز، گرمای شدید احتمالاً باعث افزایش نفوذپذیری «سد خونی-مغزی» میشود؛ ساختاری که به طور طبیعی از ورود بسیاری از مواد زیانآور به بافت مغز جلوگیری میکند. اگر این سد در اثر گرما آسیبپذیرتر شود، آلایندههای بیشتری میتوانند وارد مغز شوند و خطر آسیبهای عصبی را افزایش دهند. کودکان و سالمندان نیز به دلیل حساسیت بیشتر مغز، در برابر این پدیده آسیبپذیرتر هستند. کاهش آلودگی هوا میتواند فواید فراتر از انتظار داشته باشد
در کنار این هشدارها، برخی مطالعات نیز از مزایای گسترده کاهش آلودگی هوا خبر میدهند. برای مثال، پژوهشی نشان داده است که پس از اجرای برنامههای گسترده کنترل آلودگی هوا در چین از سال ۲۰۱۳، میزان خودکشی در این کشور نیز کاهش یافته است. به گفته پژوهشگران، این یافته نشان میدهد بهبود کیفیت هوا میتواند علاوه بر سلامت جسم، بر سلامت روان و عملکرد مغز نیز تأثیر مثبت داشته باشد. چگونه از مغز در روزهای گرم محافظت کنیم؟
کارشناسان توصیه میکنند در روزهای بسیار گرم، مهمترین اقدام حفظ خنکی بدن است. استفاده از سیستمهای سرمایشی، بستن پردهها برای جلوگیری از ورود نور مستقیم خورشید، نوشیدن مایعات کافی و پرهیز از استفاده غیرضروری از اجاقگاز یا فر از جمله راهکارهای مؤثر محسوب میشوند.
همچنین در روزهایی که شاخص آلودگی هوا بالا است، بهتر است افراد پنجرهها را بسته نگه دارند، از انجام فعالیتهای ورزشی در فضای باز خودداری کنند و وضعیت کیفیت هوا را بهطور مرتب بررسی کنند. شهرها نیز باید با گرمای فزاینده سازگار شوند
بسیاری از شهرهای جهان نیز اقداماتی برای کاهش اثرات گرمای شدید آغاز کردهاند. ایجاد مراکز خنککننده، توسعه فضاهای سایهدار، کاشت درخت، استفاده از رنگهای روشن برای کاهش جذب گرما در سطوح شهری و تجهیز فضاهای عمومی برای مقابله با موجهای گرما از جمله این اقدامات است.
در سطح کلان نیز دولتها با اعمال استانداردهای سختگیرانهتر برای صنایع و خودروها تلاش میکنند کیفیت هوا را بهبود ببخشند، هرچند کارشناسان هشدار میدهند دود ناشی از آتشسوزی جنگلها به یکی از مهمترین چالشهای آینده تبدیل شده است.
در عین حال، پژوهشگران به یک نکته مهم نیز اشاره میکنند؛ ذرات معلقی که برای سلامت انسان مضر هستند، بخشی از نور خورشید را بازتاب میدهند و تا حدی به خنکتر شدن جو زمین کمک میکنند. بنابراین حذف کامل این ذرات، اگرچه برای سلامت انسان ضروری است، اما میتواند به تشدید گرمایش جهانی منجر شود. به همین دلیل، متخصصان تأکید میکنند مقابله با تغییرات اقلیمی و حفاظت از سلامت انسان نیازمند راهکارهایی جامع و همزمان در حوزه محیطزیست، انرژی و سلامت عمومی است.
