علی اسمعیلی اردکانی، استادیار گروه روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبائی، در گفتوگو با خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز درباره نقش هوش مصنوعی در آینده آموزش عالی اظهار کرد: امروز دیگر پرسش اصلی این نیست که آیا دانشگاهها باید از هوش مصنوعی استفاده کنند یا خیر؛ بلکه مسئله اساسی این است که دانشگاهها چگونه باید این فناوری را بهگونهای به کار گیرند که موجب ارتقای کیفیت آموزش، پژوهش و فرآیند یادگیری شود. نظام آموزش عالی در سراسر جهان ناگزیر از سازگاری با تحولات فناورانه است و هوش مصنوعی یکی از مهمترین عوامل تغییر در آینده دانشگاهها محسوب میشود. دانشگاههایی که نتوانند خود را با این تحول هماهنگ کنند، در آینده با کاهش اثربخشی آموزشی و کاهش توان رقابتپذیری مواجه خواهند شد.
وی افزود: تجربه دانشگاههای پیشرو در جهان نیز نشان میدهد که هوش مصنوعی دیگر یک فناوری متعلق به آینده نیست، بلکه به بخشی از واقعیت امروز دانشگاهها تبدیل شده است. براساس گزارشهای منتشرشده از سوی اندیشکدهها و پژوهشکدههای تخصصی حوزه آموزش عالی که نتایج برخی از آنها در پایگاههای معتبر علمی مانند SAGE نیز منتشر شده است، بخش قابل توجهی از استادان و دانشجویان در اروپا، بهویژه در کشورهای حوزه اسکاندیناوی، طی دو سال گذشته، یعنی فاصله سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، همزمان با گسترش و متنوع شدن ابزارهای هوش مصنوعی، در بیش از ۸۲ درصد موارد مرتبط با فعالیتهای علمی، آموزشی و پژوهشی خود از این فناوری بهره گرفتهاند.
استادیار گروه روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: این روند نشان میدهد که هوش مصنوعی دیگر یک ابزار جانبی یا آزمایشی نیست، بلکه به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از اجزای اصلی زیستبوم دانشگاهی است. بنابراین سیاستگذاری آموزش عالی باید به جای مقاومت در برابر این فناوری، بر مدیریت هوشمندانه و استفاده هدفمند از ظرفیتهای آن متمرکز شود.
اسمعیلی اردکانی با اشاره به رویکرد دانشگاه آزاد اسلامی در پذیرش و استفاده از هوش مصنوعی تصریح کرد: ورود این فناوری به دانشگاهها را میتوان اقدامی مثبت و آیندهنگرانه دانست؛ اما باید توجه داشت که صرف استفاده از ابزارهای فناورانه، بهتنهایی موجب تحول آموزشی نمیشود. موفقیت در این مسیر نیازمند یک برنامه جامع برای ارتقای کیفیت استفاده از فناوری، بازطراحی فرآیندهای آموزشی و مهمتر از همه، توانمندسازی اعضای هیئت علمی است.
وی تاکید کرد: مهمترین حلقه تحول دیجیتال در دانشگاهها، استادان هستند. اگر اعضای هیئت علمی متناسب با تحولات فناوری آموزش ببینند و مهارتهای خود را بهصورت مستمر بهروز کنند، میتوانند شیوههای تدریس، طراحی تکالیف، روشهای ارزیابی و تعامل آموزشی با دانشجویان را متناسب با شرایط جدید بازطراحی کنند. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی نه یک تهدید، بلکه فرصتی برای افزایش کیفیت یادگیری، توسعه پژوهش و تقویت خلاقیت علمی خواهد بود.
این استادیار دانشگاه افزود: در مقابل، اگر استادان بدون شناخت کافی از این فناوری با آن مواجه شوند، طبیعی است که استفاده دانشجویان از هوش مصنوعی را صرفاً بهعنوان تهدیدی برای نظام آموزشی تلقی کنند. در واقع، چالش اصلی خود فناوری نیست؛ بلکه مسئله اصلی، میزان آمادگی نظام آموزشی و سرمایه انسانی دانشگاهها برای بهرهگیری صحیح از این فناوری است.
اسمعیلی اردکانی با تأکید بر اینکه «هوش مصنوعی باید ابزار یادگیری باشد، نه جایگزین یادگیری»، اظهار کرد: به عبارت دیگر، هوش مصنوعی باید در جهت کمک به ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش استادان و دانشجویان مورد استفاده قرار گیرد، نه اینکه جایگزین فرآیند یادگیری، تفکر و تولید دانش شود. تفاوت استاد توانمند با استادی که خود را با تحولات جدید تطبیق نداده، دقیقاً در همین نقطه مشخص میشود. استاد توانمند، دانشجو را از استفاده از هوش مصنوعی منع نمیکند، بلکه او را به استفاده مسئولانه و هدفمند از این ابزار هدایت میکند؛ به گونهای که هوش مصنوعی به تقویت تحلیل، افزایش قدرت حل مسئله و توسعه ایدههای جدید کمک کند، نه اینکه جایگزین تفکر مستقل دانشجو شود.
وی توضیح داد: دانشجو باید یاد بگیرد که از هوش مصنوعی برای فهم عمیقتر مفاهیم، توسعه ایدهها، بررسی دیدگاههای مختلف و ارتقای کیفیت پژوهش خود استفاده کند؛ نه اینکه فرآیند اندیشیدن، تحلیل و تولید دانش را به این فناوری واگذار کند. بنابراین نقش استاد در عصر هوش مصنوعی بیش از گذشته به سمت هدایتگری، طراحی تجربه یادگیری و تقویت مهارتهای شناختی دانشجویان حرکت خواهد کرد.
استادیار گروه روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه خاطرنشان کرد: در این مسیر، بازنگری در سرفصلهای آموزشی دانشگاهها یک ضرورت اجتنابناپذیر است. آموزش تفکر نقادانه و تفکر خلاق در کنار آموزش سواد دیجیتال باید به یکی از الزامات بازطراحی هر سرفصل آموزشی در دانشگاهها تبدیل شود؛ زیرا دانشجوی آینده صرفاً به دانش تخصصی نیاز دارد، بلکه باید توانایی ارزیابی اطلاعات، تحلیل مسائل پیچیده، استفاده اخلاقی از فناوری و خلق ایدههای جدید را نیز داشته باشد. این بازنگری باید از همین مرداد ۱۴۰۵ در دستور کار دانشگاهها قرار گیرد، زیرا تأخیر در این زمینه به معنای از دست دادن فرصتهای مهم و رسیدن به نقطهای است که دیگر جبران فاصله ایجادشده بسیار دشوار خواهد بود.
وی در پایان گفت: آینده آموزش عالی در گرو ایجاد یک اکوسیستم یادگیری هوشمند است؛ اکوسیستمی که در آن دانشگاه، استاد، دانشجو و فناوری بهصورت هماهنگ و مکمل یکدیگر عمل کنند. دانشگاه باید ساختارهای خود را چابک و آیندهنگر طراحی کند، استادان باید بهطور مستمر توانمندسازی شوند و روشهای آموزش و ارزیابی نیز متناسب با قابلیتهای هوش مصنوعی بازطراحی شوند. تنها در چنین شرایطی است که هوش مصنوعی میتواند به ارتقای کیفیت دانشگاهها، افزایش نوآوری و توسعه سرمایه انسانی کمک کند، نه اینکه به عاملی برای تضعیف یادگیری عمیق و کاهش خلاقیت دانشجویان تبدیل شود.
انتهای پیام/ هلیا خراسانی
