به گزارش مشرق، دولت تاجیکستان در پی تشدید ناپایداری و غیرقابلاتکا شدن جریان سنتی واردات سوخت از روسیه، رسماً از ایران درخواست کرد تا ۲.۵۵ میلیون تن نفت خام و انواع فرآوردههای نفتی را در اختیار این کشور قرار دهد.
بر اساس اطلاعات و آمارهای رسمی اعلامشده از سوی وزارت ترابری تاجیکستان، این بسته درخواستی شامل ۲ میلیون تن نفت خام، ۳۰۰ هزار تن گازوئیل (دیزل)، ۱۵۰ هزار تن بنزین و ۱۰۰ هزار تن سوخت هوایی (سوخت جت) است.
مقامات این وزارتخانه تأکید کردهاند که حملونقل این حجم عظیم از محمولههای نفتی، به اختصاص حدود ۵۱ هزار واگن مخزندار ریلی نیاز خواهد داشت.
این پیشنهاد مهم و راهبردی، در جریان مذاکرات فشرده روز ۲۴ مرداد در تهران میان «عظیم ابراهیم» وزیر ترابری تاجیکستان و «فرزانه صادق» وزیر راه و شهرسازی ایران مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. با این حال، این پیشنهاد تا این مرحله یک درخواست رسمی است و هنوز به یک قرارداد قطعی خرید تبدیل نشده و دولت تاجیکستان تاکنون جدول زمانی مشخص برای تحویل محمولهها، فرمول قیمتگذاری یا شرکتهای تأمینکننده را اعلام نکرده است.
سایه سنگین تحریمهای آمریکا و لفاظیهای جدید ترامپ
زمانبندی ارائه این درخواست از سوی دوشنبه، این مبادله تجاری پیشنهادی را دقیقاً در کانون فضای تشدید فشارهای تحریمی قرار میدهد. در تاریخ ۲۹ مرداد، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، کشورهایی را که به همکاری و حمایت از ایران ادامه میدهند، به پیامدهای سنگین اقتصادی تهدید کرد و وعده «جنگ اقتصادی و انزوای بیسابقه» علیه تهران را داد؛ هرچند واشنگتن هنوز تدابیر تنبیهی جدید و مشخصی را در پیوند با این اظهارات ابلاغ نکرده است.
خرید و ترانزیت عمده فرآوردههای نفتی ایران پیش از این نیز با ریسک تحریمهای آمریکا مواجه بوده است. بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۸۴۶ آمریکا، مجازاتهایی علیه اشخاص و مؤسسات مالی درگیر در تراکنشهای مالی عمده برای خرید، فروش، حملونقل یا بازاریابی نفت و محصولات نفتی ایران پیشبینی شده است. همچنین مجوز موقتی که در ژوئن برای برخی تراکنشهای مرتبط با نفت خام و محصولات نفتی ایران صادر شده بود، در ۷ جولای لغو شد و دوره گذار آن نیز در ۱۷ جولای به پایان رسید.
سرایت بحران سوخت روسیه به آسیای مرکزی و اضطرار تاجیکستان
انگیزه و محرک اصلی دوشنبه برای ارائه این درخواست بزرگ به تهران، ناشی از یک چالش عینی و فوری است: وابستگی شدید و آسیبپذیر به سوخت وارداتی از روسیه. در سال ۲۰۲۵ میلادی، تاجیکستان حدود ۱.۷ میلیون تن انواع سوخت و روانکنندهها وارد کرد که بیش از ۱.۲ میلیون تن از این حجم مستقیماً از روسیه تأمین شد. مقامات تاجیک در ماه جولای اذعان کردند که روسیه تأمینکننده ۸۴ درصد از کل فرآوردههای نفتی وارداتی این کشور بوده است.
با این حال، مدیریت این سطح از وابستگی به تدریج دشوارتر شده است؛ چرا که حملات پهپادی به تأسیسات پالایشگاهی روسیه، تولید سوخت در این کشور را کاهش داده و مسکو را وادار ساخته تا برای صیانت از بازار داخلی خود، محدودیتهایی را بر صادرات اعمال کند. کمبود سوخت در روسیه از اوایل تابستان به بازارهای آسیای مرکزی نیز سرایت کرد.
در نتیجه این تحولات، حجم واردات سوخت تاجیکستان در ماه جولای با افتی شدید مواجه شد و دوشنبه را ناچار ساخت تا برای جبران کسری خود، به جستجوی منابع جدید از جمله چین، قزاقستان، ترکمنستان، عراق و ایران بپردازد. هرچند روسیه همچنان در نیمه نخست سال جاری ۷۲.۳ درصد از سوخت وارداتی تاجیکستان را تأمین کرده و رایزنیهای دوشنبه با قزاقستان نیز تا پایان جولای به سطح سران کشورها رسیده بود، اما بحران در داخل تاجیکستان به وضوح احساس شد.
در اوایل ماه جولای، سوخت گازوئیل در برخی جایگاههای پایتخت نایاب شد و سایر پمپبنزینها نیز محدودیتهایی را برای فروش سوخت اعمال کردند. در ۱۰ جولای، «دلیر جمعه» وزیر انرژی و منابع آب تاجیکستان، اعلام کرد که ذخایر سوختی کشور تنها برای حدود دو ماه کفایت میکند و دوشنبه به شدت به دنبال یافتن تأمینکنندگان جایگزین است.
ابعاد درخواست فعلی تاجیکستان بسیار قابلتوجه است؛ حجم ۲.۵۵ میلیون تنی درخواستی، حتی از کل واردات سوخت و روانکنندههای تاجیکستان در کل سال ۲۰۲۵ فراتر میرود، هرچند که ۲ میلیون تن از این بسته پیشنهادی مربوط به نفت خام است و نه سوخت فرآوریشده نهایی.
در همین چارچوب، وزارت ترابری تاجیکستان از طرف ایرانی درخواست کرده تا در زمینه سازماندهی قطارهای باری مخزندار ویژه و ایجاد یک «کریدور سبز» برای اولویتبخشی به ترانزیت محمولههای سوختی تاجیکستان در شبکه ریلی ایران همکاری کند. البته به دلیل نبود مرز مشترک زمینی میان ایران و تاجیکستان، نهاییسازی توافقات ترانزیتی تکمیلی با کشورهای واسطه نیز ضروری خواهد بود.
تلاش برای احیای پالایشگاه راکد دانگارا با نفت خام ایران
بخش عمده نفت خام در این سبد درخواستی، بر معضل مزمن و قدیمی تاجیکستان در حوزه ظرفیتهای پالایشگاهی داخلی دست میگذارد. بزرگترین پالایشگاه این کشور واقع در منطقه آزاد اقتصادی «دانگارا»، با سرمایهگذاری شرکتهای چینی احداث و در سال ۲۰۱۸ افتتاح شد، اما هرگز به مرحله بهرهبرداری تجاری و پایدار نرسید؛ زیرا تاجیکستان تولید نفت خام بسیار ناچیزی دارد و در تأمین خوراک وارداتی نیز با چالشهای اساسی روبهرو بوده است.
فاز نخست این پالایشگاه ظرفیت فرآوری سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن نفت خام را دارد که در ظرفیت کامل میتواند به ۱.۲ میلیون تن در سال افزایش یابد. عملیات آزمایشی این واحد در اواخر سال ۲۰۲۴ آغاز شد، اما حجم ورودی آن بسیار ناچیز بود؛ به طوری که به گفته مقامات تاجیک، در آن سال تنها ۱۶۲۲ تن نفت خام نیمهفرآوریشده تحویل پالایشگاه شد که حدود ۸۰۰ تن بنزین از آن به دست آمد.
ایران سالهاست که به عنوان یکی از گزینههای اصلی برای تأمین خوراک نفت خام تاجیکستان مدنظر بوده است. در جریان مذاکرات ۲۴ مرداد در تهران، دلیر جمعه، وزیر انرژی تاجیکستان و محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، درباره عرضه نفت خام، گازوئیل و سوخت هوایی به تاجیکستان و همچنین ارائه قیمتهای ترجیحی گفتوگو کردند.
وزارت ترابری تاجیکستان مشخص نکرده که این نفت خام درخواستی تحویل کدام پالایشگاه خواهد شد. در صورتی که تمام ۲ میلیون تن نفت درخواستی برای پالایشگاه دانگارا در نظر گرفته شده باشد، این حجم از ظرفیت طراحیشده سالانه این مجتمع فراتر خواهد رفت؛ بنابراین روند ارسال محمولهها یا باید در یک دوره زمانی بیش از یک سال توزیع شود و یا نیازمند ارتقا و ایجاد ظرفیتهای فرآوری جدید خواهد بود.
معمای ترانزیت، لجستیک و چالشهای پیشرو
با این همه، تأمین نفت تنها بخشی از معادله پیچیده دوشنبه است. هرگونه معامله بزرگ و کلان نفتی با تهران، مستلزم حلوفصل مسائل پیچیده مالی، پوششهای بیمهای، ترتیبات لجستیکی و مدیریت مخاطرات ناشی از تحریمهای یکجانبه آمریکاست. هشدارهای اخیر ترامپ بر عدمقطعیتهای موجود میافزاید، گرچه چالشهای تحریمی پیش از بیانیه ۲۰ آگوست نیز وجود داشته است.
روسیه همچنان تأمینکننده اصلی و سنتی سوخت تاجیکستان باقی مانده است، اما کمبودهای اخیر هزینههای سنگین این وابستگی یکطرفه را برای دوشنبه آشکار ساخت. ایران یک منبع استراتژیک برای تأمین نفت خام، محصولات پالایشی و یک مسیر ترانزیتی مطمئن از جنوب به شمار میرود، اما اجرایی شدن یک توافق کلان نیازمند رفع موانع لجستیکی و سازوکارهای بانکی است.
از این رو، درخواست فعلی تاجیکستان بیش از آنکه یک چرخش ژئوپلیتیک تمامعیار تلقی شود، تلاشی اضطراری از سوی دوشنبه برای حل یک چالش امنیتی-انرژی حیاتی است. اکنون باید دید آیا سازوکارهای انتقال و تأمین مالی این حجم از محمولهها میان دو کشور نهایی خواهد شد یا خیر.
