به گزارش مشرق، در قرآن، پیامبر اسلام(ص) با مجموعهای از صفات و رفتارهای اخلاقی معرفی میشود: رحمت، رأفت، نرمخویی، عفو، صبر، عدالت، مشورت، حکمت، توجه به ضعیفان، تعلیم، تزکیه، عبادت و توکل.
اولین لایه این نظام، رحمت است. قرآن درباره فلسفه بعثت پیامبر میفرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ»؛ یعنی او را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم (انبیاء، ۱۰۷). این رحمت در رفتار اجتماعی نیز نمود پیدا میکند؛ آنجا که قرآن پیامبر را نسبت به مردم «رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» معرفی میکند و میگوید رنج و دشواری مردم برای او سنگین است: «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ» (توبه، ۱۲۸).
این رحمت، به نرمخویی و گذشت میرسد. قرآن خطاب به پیامبر میگوید: «لِنتَ لَهُمْ»؛ با آنان نرم بودی؛ و بلافاصله از او میخواهد: «فَاعْفُ عَنْهُمْ»؛ از آنان درگذر (آلعمران، ۱۵۹). نکته مهم اینجاست که نرمخویی در قرآن به معنای ضعف نیست. پیامبر(ص) میتواند در جایگاه رهبری جامعه قرار داشته باشد، تصمیم بگیرد و قاطعانه عمل کند، اما این قدرت با خشونت و تحقیر انسانها همراه نمیشود.
یکی از زیباترین جلوههای این اخلاق، مشورت است. پیامبر(ص) با وجود جایگاه رهبری و دریافت وحی، مأمور میشود با مردم مشورت کند: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» (آلعمران، ۱۵۹). سپس هنگامی که تصمیم گرفته شد، باید با توکل اقدام کرد. بنابراین در منطق قرآن، رهبری اخلاقی یعنی شنیدن، مشورت کردن، تصمیم گرفتن و سپس مسئولانه عمل کردن.
در کنار رحمت، عدالت هم قرار دارد. پیامبر مأمور است میان مردم داوری کند و در این داوری جانب خیانتکاران را نگیرد: «إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ وَلَا تَکُنْ لِلْخَائِنِینَ خَصِیمًا» (نساء، ۱۰۵). این نکته نشان میدهد که اخلاق حضرت محمد(ص) فقط در روابط دوستانه و عاطفی معنا پیدا نمیکند؛ بلکه در موقعیتهای دشوار تصمیمگیری و داوری هم باید خود را نشان دهد.
از سوی دیگر، اخلاق پیامبر(ص) اخلاق گفتوگو نیز هست. قرآن برای دعوت به سوی خدا سه شیوه را مطرح میکند: حکمت، موعظه نیکو و گفتوگو به بهترین … …
