بین الملل
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، کشورهایی را که به همکاری و حمایت از ایران ادامه میدهند به تبعات سنگین اقتصادی تهدید کرده و وعده «جنگ اقتصادی و انزوای بیسابقه» علیه تهران داده است؛ اگرچه واشنگتن هنوز تدابیر و جزئیات مشخصی از این اقدامات جدید را اعلام نکرده است.
این هشدارها در شرایطی مطرح میشود که پیوندهای اقتصادی و مواصلاتی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی روندی روبهرشد و پویا را سپری میکند. قزاقستان در حال احداث پایانه اختصاصی خود در بزرگترین بندر تجاری ایران است، تاجیکستان خرید فرآوردههای سوختی و ایجاد مسیرهای جدید حملونقل را با تهران دنبال میکند، ازبکستان به دنبال صیانت از جریان تجاری عبوری از خاک ایران است و ترکمنستان نیز همکاریهای ترانزیتی و انرژی خود را با تهران گسترش میدهد.
اگرچه هر یک از این کشورها انگیزههای خاص خود را برای تعمیق مناسبات با ایران دارند، اما همگی در یک دغدغه راهبردی مشترک هستند: برای کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، جغرافیای ایران یکی از معدود و امنترین راههای دسترسی زمینی به پهنه آبی خلیج فارس و اقیانوس هند به شمار میرود. بنابراین، تلاش واشنگتن برای تشدید محاصره اقتصادی تهران نهتنها روابط این کشورها با ایران، بلکه راهبرد کلان آنها برای تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و ترانزیتیشان را با تهدید مستقیم روبهرو میسازد.
البته این امر به معنای تمایل دولتهای آسیای مرکزی برای نادیده گرفتن تحریمها یا ورود به رویارویی سیاسی با واشنگتن نیست، بلکه تهدید تحریمهای ثانویه میتواند بانکها و بخش خصوصی منطقه را بدون صدور دستورالعمل رسمی دولتی نیز محتاط کند؛ هرچند ابزارهای عملیاتی ترامپ برای تحقق این انزوای ادعایی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
نگاه راهبردی قزاقستان به خلیج فارس و بندر شهید رجایی
توسعه همکاریهای ایران با آسیای مرکزی بسیار پیش از تازهترین تهدیدات کاخ سفید وارد فاز عملیاتی شده بود. در اواسط ماه ژوئن، فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران در سفر به آستانه با سریک ژومانگارین، معاون نخستوزیر قزاقستان دیدار کرد. طرفین در این مذاکرات به رشد 26.4 درصدی مبادلات تجاری در سال 2025 و رسیدن آن به 430.2 میلیون دلار اشاره کردند؛ رقمی که اکنون با اتکا به توافقنامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، هدفگذاری 3 میلیارد دلاری برای آن تعیین شده است.
با این حال، همکاریهای دو کشور فراتر از تجارت دوجانبه است. حجم حملونقل بار در کریدور بینالمللی شمال-جنوب در سال 2025 با افزایش 12 درصدی به 3.5 میلیون تن رسید و ترانزیت ریلی میان قزاقستان و ایران نیز رشد چشمگیر 69 درصدی را ثبت کرد.
منفعت اصلی آستانه اما در دسترسی به آبهای گرم جنوبی نهفته است. ایران مجوز احداث یک پایانه اختصاصی ترانزیتی و لجستیکی را در بندر شهید رجایی بندرعباس به قزاقستان اعطا کرده است. در 28 ژوئن، قراردادی 27 ساله در قالب مدل ساخت، بهرهبرداری و واگذاری میان دو کشور به امضا رسید که شامل 2 سال دوره ساخت و 25 سال بهرهبرداری تجاری است و پیشبینی میشود عملیات تجاری آن از سال سوم کلید بخورد.
وزارت امور خارجه قزاقستان این پروژه را کلید دسترسی محمولههای قزاق به بازارهای خلیج فارس، جنوب و جنوب شرقی آسیا و شرق آفریقا دانسته است. آستانه علاوه بر بندرعباس، نیمنگاهی به ظرفیتهای بندر اقیانوسی چابهار نیز دارد؛ در حالی که ایران نیز علاقهمند به بهرهگیری متقابل از بنادر آکتائو و کوریک در سواحل قزاقستانی دریای خزر است.
تجربه ترکمنستان و موانع تحریمی در مسیر سوآپ انرژی
در اواخر ماه ژوئیه، وزیر راه و شهرسازی کشورمان به عشقآباد سفر کرد و با سردار بردیمحمداف، رئیسجمهور و رشید مردوف، وزیر امور خارجه ترکمنستان درباره پروژههای مشترک حملونقل، انرژی، مخابرات و عمران به رایزنی پرداخت.
با این وجود، روابط عشقآباد و تهران پیشتر طعم محدودیتهای یکجانبه آمریکا را چشیده است. در سال 2024، توافق سوآپ گاز ترکمنستان به عراق از طریق خاک ایران با حجم سالانه 10 میلیارد متر مکعب، در نهایت به دلیل تحریمهای آمریکا با مانع مواجه شد. این رویداد نشان داد که چگونه فشارهای تحریمی واشنگتن میتواند صادرات یک کشور آسیای مرکزی را حتی در شرایطی که طرف اصلی قرارداد یک کشور ثالث است، مسدود سازد.
نیاز فوری تاجیکستان به سوخت و گذرگاههای ترانزیتی ایران
دوشنبه نیز یکی از کانونهای اصلی دیپلماسی منطقهای تهران بوده است. در 15 آگوست، هیئتی بلندپایه از تاجیکستان به ریاست عظیم ابراهیم، وزیر ترابری و دلیر جمعه، وزیر انرژی و منابع آب این کشور وارد تهران شد و بر گسترش همکاریهای ترانزیتی و استفاده از بندر چابهار تأکید کرد.
این در حالی است که در ماه ژوئیه، توافق مهمی میان ایران، تاجیکستان و افغانستان برای ایجاد یک کریدور جادهای مشترک و تشکیل کارگروه دائمی سهجانبه حاصل شد که میتواند به سایر کشورهای منطقه و چین نیز متصل شود.
برای دوشنبه، مسئله فوری تأمین پایدار سوخت است. دلیر جمعه در دیدار با محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، واردات گازوئیل، سوخت هواپیما و پالایش نفت خام ایران در پالایشگاههای تاجیکستان با قیمتهای ترجیحی را پیگیری کرد. تاجیکستان خواستار خرید 2.55 میلیون تن نفت خام و فرآوردههای نفتی از جمله 2 میلیون تن نفت، 300 هزار تن گازوئیل، 150 هزار تن بنزین و 100 هزار تن سوخت هوایی از ایران شده است. مبادلات تجاری دو کشور در نیمه نخست 2026 نیز با رشد 17.5 درصدی به 432 هزار تن رسید. پاتک تاجیکستان به بحران سوخت روسیه با نفت ایران
در بعد سیاسی و هویتی نیز محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور ایران در دیدار با این هیئت، ایده تشکیل مجمع کشورهای فارسیزبان را مطرح کرد که بُعد فرهنگی روابط را در کنار همکاریهای اقتصادی تقویت میکند.
نگرانی ازبکستان از اختلال در شریانهای ترانزیتی جنوب
همزمان، هیئت دیپلماتیک ازبکستان نیز در تهران حضور یافت. برای تاشکند، روابط با ایران پیوندی ناگسستنی با ترانزیت دارد؛ زیرا حدود 9 درصد واردات و 10 درصد صادرات غیرطلای ازبکستان از خاک ایران عبور میکند و برآوردها حاکی است هرگونه اختلال منطقهای میتواند خسارتی 1 تا 1.5 میلیارد دلاری (معادل 0.7 تا 1 درصد تولید ناخالص داخلی) به اقتصاد این کشور تحمیل کند.
در دیدارهای بهرامجان اعلایف، معاون اول وزیر خارجه ازبکستان با حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه و فرزانه صادق، بر روانسازی کریدورهای بینالمللی حملونقل و افزایش تردد بار تأکید شد؛ چرا که ایران کوتاهترین مسیر تاشکند به سمت بنادر آزاد جنوبی است.
شکست پروژه انزوا در برابر واقعیتهای ژئوپلیتیک منطقه
شواهد میدانی گویای آن است که مناسبات اقتصادی ایران و آسیای مرکزی نهتنها کاهش نیافته، بلکه با قراردادهای بلندمدت بندری قزاقستان، درخواستهای کلان انرژی تاجیکستان، نیازهای ترانزیتی ازبکستان و مذاکرات مستمر ترکمنستان در حال تعمیق است.
برای ایران، آسیای مرکزی فرصتی راهبردی برای بیاثر کردن فشارهای خارجی است و برای کشورهای این منطقه نیز ایران مطمئنترین پنجره تنفس اقتصادی به آبهای آزاد خلیج فارس و اقیانوس هند محسوب میشود. از این رو، عقبنشینی آسیای مرکزی از تعامل با تهران به معنای چشمپوشی از منافع حیاتی ملی و مسدود شدن شریانهای صادراتی این کشورها خواهد بود.
انتهای پیام/
