اگر تا به حال از خود پرسیدهاید چگونه برخی افراد میتوانند در میان صدای بلند زنگ هشدار، رعدوبرق یا حتی سر و صدای همسایهها همچنان خواب بمانند، تحقیقات جدید ممکن است پاسخی برای این پرسش ارائه کند. دانشمندان میگویند این موضوع احتمالاً به این دلیل نیست که مغز در هنگام خواب کاملاً صداهای اطراف را نادیده میگیرد، بلکه به این علت است که در برخی مراحل خواب، توجه خود را به اطلاعات مهمتری از داخل بدن معطوف میکند.
پژوهشگران دریافتهاند که در مرحله خواب حرکت سریع چشم (REM) که بیشترین ارتباط را با رؤیاهای واضح دارد، مغز تمرکز خود را از جهان بیرونی به سمت سیگنالهای داخلی بدن، بهویژه ضربان قلب، تغییر میدهد. این مطالعه که توسط محققانی از دانشگاه لوزان و دانشگاه ژنو انجام شده است، بررسی میکند مغز چگونه صداهای خارجی و پیامهای درونی بدن را در زمان بیداری و مراحل مختلف خواب پردازش میکند.
برای انجام این پژوهش، فعالیت مغزی ۲۵ فرد بزرگسال سالم با استفاده از الکتروانسفالوگرافی (EEG) ثبت شد؛ روشی که امکان اندازهگیری فعالیت الکتریکی مغز را فراهم میکند. شرکتکنندگان در حالی که بیدار بودند و همچنین در زمان خواب، به صداهای ساده گوش دادند تا پژوهشگران بتوانند واکنش مغز به صداهای بیرونی را با واکنش آن به ضربان قلب خود فرد مقایسه کنند.
نتایج نشان داد با ورود افراد از حالت بیداری به مرحله خواب REM، واکنش مغز به صداها بهتدریج کاهش پیدا میکند. این کاهش در مرحلهای از خواب REM که به آن «REM فازیک» گفته میشود، شدیدتر بود؛ مرحلهای که با حرکتهای سریع چشم و رؤیاهای بسیار زنده همراه است.
در مقابل، واکنش مغز به ضربان قلب در تمام طول خواب REM همچنان قوی باقی ماند و حتی نسبت به زمان بیداری افزایش پیدا کرد. به گفته پژوهشگران، این یافته نشان میدهد مغز در هنگام خواب خاموش نمیشود، بلکه نحوه توزیع توجه خود را تغییر میدهد. به جای تمرکز بر محیط بیرونی، توجه بیشتری به وضعیت داخلی بدن معطوف میشود.
دانشمندان این تغییر را جابهجایی تعادل میان دو نوع پردازش اطلاعات توصیف میکنند: «بروندریافتی» و «دروندریافتی». بروندریافتی به دریافت و پردازش اطلاعات از محیط بیرون مانند صداها مربوط است، در حالی که دروندریافتی به آگاهی مغز از وضعیت داخلی بدن مانند ضربان قلب، تنفس و سایر فرآیندهای فیزیولوژیک اشاره دارد.
بر اساس این یافتهها، افرادی که با وجود صداهای بلند همچنان خواب عمیقی دارند، لزوماً صداها را کاملاً نمیشنوند؛ بلکه مغزشان در آن لحظه اولویت بیشتری برای اطلاعات داخلی بدن قائل میشود. بهویژه در مرحله REM فازیک، به نظر میرسد مغز کمتر به نظارت بر محیط بیرونی اهمیت میدهد و بیشتر درگیر پردازش فرآیندهای داخلی بدن است.
پژوهشگران همچنین شاخصی به نام «شاخص صوتی-قلبی» طراحی کردند که میزان واکنش مغز به صداها را در مقایسه با واکنش آن به ضربان قلب اندازهگیری میکند. این شاخص نشان داد که مغز در حالت بیداری بیشتر بر صداهای محیط تمرکز دارد، اما در خواب REM عمیقتر، پردازش اطلاعات به سمت سیگنالهای قلبی تغییر میکند.
این معیار میتواند به دانشمندان در تشخیص تفاوت میان حالتهای مختلف آگاهی کمک کند. با این حال، محققان تأکید میکنند که افراد در خواب REM کاملاً ناشنوا نمیشوند. مغز همچنان بخشی از اطلاعات صوتی محیط را دریافت و پردازش میکند، اما میزان توجه به این اطلاعات کاهش مییابد.
به گفته نویسندگان پژوهش، این سازوکار احتمالاً نوعی راهبرد تکاملی است؛ مغز در هنگام خواب باید بین حفظ ارتباط با محیط و تمرکز بر عملکردهای حیاتی بدن تعادل ایجاد کند. به عبارت دیگر، ممکن است مغز برخی صداهای کماهمیت را فیلتر کند، اما همچنان نسبت به نشانههایی که برای بقا مهم هستند حساس باقی بماند.
این یافتهها علاوه بر توضیح اینکه چرا بیدار کردن برخی افراد بسیار دشوار است، میتواند کاربردهای گستردهتری در علوم اعصاب داشته باشد. پژوهشگران امیدوارند بررسی چگونگی تعادل میان پردازش اطلاعات بیرونی و درونی، در آینده به ارزیابی سطح آگاهی افرادی کمک کند که قادر به پاسخگویی نیستند؛ برای مثال بیمارانی که تحت بیهوشی قرار دارند یا افرادی که با اختلالات هوشیاری مواجهاند.
این مطالعه بار دیگر نشان میدهد خواب حالتی منفعل و خاموش نیست، بلکه دورهای پیچیده است که در آن مغز همچنان فعالانه اطلاعات را انتخاب، پردازش و اولویتبندی میکند.
