به گزارش مشرق، کاهش کیفیت مواد غذایی و محصولات کشاورزی ترکیه و استفاده افراطی از کود و سموم در این کشور، موجب نگرانی فعالان کشاورزی و صنایع غذایی شده است.
ترکیه در طول سال ۲۰۲۵ میلادی از سوی بسیاری از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در مورد کیفیت و روند تولید محصولات کشاورزی مورد انتقاد قرار گرفت و چندین محموله صادراتی دوباره به آنکارا بازگشت داده شد.
نگرانی از بازگشت محمولههای صادراتی غذایی ترکیه، در دستور کار پارلمان این کشور نیز قرار گرفت و برخی از نمایندگان، گزارشهای نهادهای اروپایی درباره این موضوع را نگرانکننده ارزیابی کردند.
عمر فتحی گورر، نماینده نیغده در پارلمان ترکیه، از این موضوع خبر داد که در طول یک سال، مجموعاً ۲۷۰ اطلاعیه رد و هشدار در مورد محصولات صادراتی ترکیه در اتحادیه اروپا صادر شده است.
به گفته گورر، ۱۹۷ مورد از این اطلاعیهها برای ردّ محموله در مرز و بازگرداندن کامل، ۱۳ مورد برای هشدار، ۴۹ مورد برای اطلاعرسانی و ۱۱ مورد برای پیگیری بوده است.
وی گفت: «رد بخش قابل توجهی از محصولات در مرزهای اتحادیه اروپا نه تنها تولیدکنندگان را نگران میکند، بلکه فرآیندهای کنترل و سیاستهای کشاورزی را نیز در اولویت قرار میدهد. هر محصولی که از مرزهای اروپا بازگردانده میشود، نه تنها یک ضرر اقتصادی است، بلکه شاخص قابل توجهی از اعتبار کشاورزی ترکیه نیز محسوب میشود. اگر این روند ادامه پیدا کند، میتواند به یکی از مهمترین چالشهای رقابتپذیری کشاورزی و صادرات غذایی ترکیه تبدیل شود».
این نماینده پارلمان ترکیه، همچنین اشاره کرده که که ۱۹۵ مورد از ۲۷۰ اطلاعیه در دسته «خطر جدی» و ۳۸ مورد در دسته «خطر بالقوه جدی» قرار داشته و مشتریان اروپایی اعلام کردهاند که روند فعلی تولید محصولات کشاورزی در ترکیه، از بسیاری جهات منجر به خطرات جدی برای سلامت انسان میشود.
افراط در استفاده از آفتکشها
استفاده از آفتکشها در ترکیه، به ویژه در مناطقی با تولید کشاورزی فشرده، از میانگین جهانی فراتر رفته است. میزان آفتکشهای مورد استفاده در هر هکتار در برخی از مراکز تولیدی همچون آدانا و آنتالیا، در سطوح بسیار بالا و خارج از استاندارد است.
رایجترین دلیل ردّ محولههای غذایی صادر شده از ترکیه در گزارشهای اتحادیه اروپا، اکراتوکسین A است و علاوه بر این، آفلاتوکسینها و بقایای مختلف آفتکشها نیز منجر به رد محصولات متعدد میشوند.
اما نکته نگرانکننده اینجاست که کاهش کیفیت محصولات کشاورزی صادرشده از ترکیه، تنها مربوط به روند تولید نیست و در فرآیندهای ذخیرهسازی و خشک کردن پس از برداشت نیز، بسیاری از استانداردهای بینالمللی رعایت نشدهاند.
بلغارستان، آلمان و فرانسه از جمله کشورهایی هستند که در سال ۲۰۲۵ میلادی، بیشترین محصولات تولید شده از ترکیه را گزارش داده یا به مبدا بازگرداندهاند.
رکوردشکنی هندوستان و ترکیه
بر اساس دادههای سامانه اروپایی «سیستم هشدار سریع برای غذا و خوراک دام» (RASFF) ترکیه در سال ۲۰۲۵ پس از هند، دومین کشوری بوده که بیشترین اخطارهای مربوط به باقیمانده سموم کشاورزی را دریافت کرده است.
پایگاه خبری «ترکیه تودی» نیز اعلام کرده که در بین ۵۱ محصول غذایی رد شده و بازگردانده شده، محصولاتی مانند فلفل، گوجهفرنگی، انار، لیمو، برگ مو و برخی میوههای دیگر بیشترین سهم را در این اخطارها داشتهاند.
مطالعات علمی که دادههای RASFF بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ را تحلیل کردهاند، نشان میدهند که در برخی محصولات، الگوهای تکرار شوندهای از آلودگی به باقیمانده سموم دیده میشود؛ یعنی مسئله فقط چند مورد پراکنده نیست و در برخی زنجیرههای تولید، نیاز به اصلاحات ساختاری وجود دارد.
ترکیه تودی همچنین اعلام کرده، وقتی یک کشور به طور مکرر در فهرست اخطارهای RASFF قرار میگیرد، واردکنندگان اروپایی به تدریج آن کشور را پرریسکتر ارزیابی میکنند.
در نتیجه واردکنندگان محصولات غذایی در کشورهای عضو اتحادیه اروپا، برای خرید محصولات ترکیه، بازرسیهای بیشتر و تأخیر در ترخیص را اعمال میکنند و چنین چیزی منجر به افزایش هزینه صادرات و درخواست گواهیهای آزمایشگاهی بیشتر میشود.
گاهی این روند آن قدر پیچیده و کُند میشود که حتی محصول سالم نیز ممکن است به دلیل افزایش هزینههای نظارتی، قدرت رقابت خود را از دست بدهد. همه اینها در حالی است که ترکیه در بازار اروپا، ترکیه تنها صادرکننده نیست و رقبای جدی دارد.
به ویژه کشورهایی مانند اسپانیا، مراکش، مصر، یونان، ایتالیا در بازار بسیاری از محصولات مشابه حضور دارند. اگر واردکننده اروپایی احساس کند که ریسک واردات از ترکیه افزایش یافته، ممکن است بخشی از سفارشهای خود را به این کشورها منتقل کند.
ترکیه همچنان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان میوه و سبزی در مدیترانه است، زیرساخت صادراتی قوی دارد و بازارهای متنوعی در اروپا، روسیه، خاورمیانه و آسیا را در اختیار گرفته است. اما اگر این روند اصلاح نشود، سه پیامد محتمل است: اول، افزایش هزینههای انطباق با استانداردهای اروپا.
دوم، کاهش تدریجی اعتماد برخی خریداران اروپایی.
سوم، از دست رفتن بخشی از سهم بازار به نفع رقبایی که سابقه بهتری در رعایت استانداردها دارند.
صادرات محصولات کشاورزی، بخش مهمی از درآمد سالانه ترکیه را تشکیل میدهد. در سال ۲۰۲۵، بخش کشاورزی و صنایع غذایی همچنان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد صادراتی ترکیه بود و این کشور با ثبت حدود ۳۶ تا ۳۷ میلیارد دلار صادرات محصولات کشاورزی و غذایی (شامل محصولات خام و فرآوریشده)، یکی از ۱۰ صادرکننده بزرگ کشاورزی اروپا و از بازیگران مهم مدیترانه بود.
اتحادیه اروپا بزرگترین مقصد صادراتی این بخش بود و پس از آن عراق، روسیه، آمریکا، انگلیس و کشورهای حوزه خلیج فارس قرار داشتند. مهمترین اقلام صادراتی ترکیه شامل فندق، کشمش، انجیر خشک، زردآلوی خشک، روغن زیتون، میوه و سبزیجات تازه، مرکبات (بهویژه لیمو و نارنگی)، گوجهفرنگی، فلفل، انار، گیلاس، هلو، سیب، چای، تنباکو، آرد، ماکارونی، فرآوردههای غلات، محصولات لبنی و انواع فرآوردههای غذایی است.
کشاورزی حدود ۶ تا ۷ درصد کل صادرات کالاهای ترکیه را تشکیل میدهد و برای میلیونها نفر در مناطق روستایی منبع اشتغال مستقیم و غیرمستقیم است؛ از اینرو، هرگونه آسیب به اعتبار محصولات کشاورزی ترکیه در بازارهای بینالمللی، بهویژه بازار حساس اتحادیه اروپا، میتواند فراتر از کاهش چند محموله صادراتی باشد و بر درآمد کشاورزان، صنایع بستهبندی، شرکتهای حملونقل، ارزآوری کشور و حتی جایگاه رقابتی برند «محصولات کشاورزی ترکیه» در بازارهای جهانی اثر بگذارد.
به همین دلیل، کارشناسان اقتصادی در ترکیه بارها تأکید کردهاند که رعایت استانداردهای بهداشتی و کنترل باقیمانده سموم، دیگر صرفاً یک مسئله فنی یا کشاورزی نیست، بلکه بخشی از راهبرد حفظ رقابتپذیری صادراتی کشور در بازاری است که هر سال سختگیرانهتر میشود.
کارشناسان چه میگویند؟
برکان اوزپر از کارشناسان بازار صادرات محصولات کشاورزی، معتقد است که تکرار جایگاه دوم ترکیه در اخطارهای اتحادیه اروپا برای دو سال متوالی نگرانکننده است و خواستار انتشار عمومی نتایج آزمایشهای باقیمانده سموم در داخل کشور شده است.
از نگاه او، تکرار مشکلات در محصولاتی مانند فلفل، نشانه یک مشکل ساختاری است، نه چند خطای موردی.
در همین حال کارشناسان ایمنی غذایی اروپا، معیارهای خود را به شکل شفاف به اطلاع صادرکنندگان ترک رساندهاند. آنان اعلام کردهاند که رویکرد نهادهای اروپایی مانند «سازمان ایمنی مواد غذایی اروپا» این است که حداکثر مجاز باقیمانده سموم (MRL) باید بهطور دقیق رعایت شود.
این سازمان تاکید میکند که برنامه پایش اتحادیه اروپا سالانه بیش از ۱۰۰ هزار نمونه را بررسی میکند و در صورت عبور از حدود مجاز، اقدامات نظارتی و هشدار انجام میشود.
پژوهش منتشرشده در MDPI پیشنهاد میکند که ترکیه به جای برخورد کلی، به سمت پایش هدفمند بر اساس محصول و فصل حرکت کند؛ یعنی برای هر محصول، الگوی خطر، نوع سموم و زمانهای پرریسک به طور جداگانه تحلیل و مدیریت شود.
کارشناسان بازار بر این باورند که ردِ محمولههای صادراتی محصولات کشاورزی ترکیه در اروپا، فقط یک معضل کشاورزی نیست و از برخی جهات، آن را باید به عنوان یک مسئله حکمرانی ارزیابی کرد که نیاز به بررسی و آسیب شناسی جدی دارد.
آنان توصیه میکنند که وزارت کشاورزی ترکیه نظام ردیابی محصولات را تقویت کند، آموزش کشاورزان را گسترش دهد، استفاده از سموم ممنوعه را بهطور مؤثر کنترل کند و نتایج پایش را با شفافیت بیشتری منتشر کند.
