به گزارش آفتاب نیوز،
فرشاد مومنی – اقتصاددان – در نشست خبری که در موسسه دین و اقتصاد برگزار شد، با اشاره به بررسیهای انجامشده درباره تامین مالی در ایران و کشورهای مختلف اظهار کرد: برای تامین مالی حداقل یک تا پنج میلیون دلار، سپردهگذاری در کشورهای همسایه ایران را بررسی کردیم و دیدیم که آنها برای تحقق این هدف در کشور خودشان لازم است ۵۰۰ هزار دلار سپرده بگذارند.
وی افزود: این کار را وقتی اعلام کردیم، دیدیم آن هدف برای ایران با سپردهگذاری معادل ۷۰۰۰ دلار قابل تامین است. یعنی چه؟ یعنی اینکه بهای پول در ایران، در مقایسه با آنهایی که ما به آنها میگوییم کشورهای پیشرفته سرمایهداری، بین ۱۴۳ تا ۷۱۴ برابر است.
بهای پول در ایران در مقایسه با همسایگان بیش از ۵۰ تا ۷۰ برابر است
مومنی ادامه داد: این را برای همسایههای ایران محاسبه کردیم و دیدیم بهای پول بهطور نسبی در مقایسه با همسایگان، در ایران بیش از ۵۰ برابر تا ۷۰ برابر است. در کنار همه بحثهای فنی که میتوانیم داشته باشیم که مثلاً ما به چه ملاحظههایی این مناسبات را رهبری کردیم، خود این مقایسه به اندازه کافی هم گویاست و هم تکاندهنده است.
این اقتصاددان افزود: ما محاسبههای دیگری هم کردیم. مثلاً دیدیم که از دوره اجرای برنامه تحلیل ساختاری در ایران که محور اصلی سیاستهای آن وارد کردن شوکهای پیدرپی به نرخ ارز است، در ۲۵ سال گذشته بهای پول برای تامین مالی سرمایه در گردش مورد نیاز تولیدکنندگان در ایران، یعنی همان بهره پرداختی، در ۲۵ سال گذشته بین پنج تا ۱۰ برابر میانگین جهانی بوده است.
مومنی ادامه داد: وقتی که ما میگوییم میانگین جهانی، یعنی یک مجموعه چند صد و خوردهای که ۱۷۰ تا ۱۸۰ موردشان یا مثل ما یا خیلی بدتر از ما هستند. آیا به «ما انزل الله» عمل کردیم یا آن را دور زدیم؟
این کارشناس اقتصادی گفت: در پاسخ به این پرسش بنیادی که آیا ما به «ما انزل الله» عمل کردیم و دچار این گرفتاری شدیم یا، چون آنها را دور زدیم و با عناوین مختلف و تحت عنوان مصلحتسنجی و یک تکنولوژی که مثلاً شورای محترم نگهبان به کار برده؟ شورای نگهبان از نظر جایگاه در قانون اساسی مسئولیتش چیست؟ انطباق قواعد حاکم بر جامعه ما بر دو چیز؛ یکی اسلام و یکی قانون اساسی.
وی افزود: شورای نگهبان به جای اینکه آن مسیر پرزحمت انطباق را که لازمهاش این است که شما ایران را خوب بشناسید، دنیا را خوب بشناسید، سهم تحولات علمی و فنی را، تحولاتی که در مناسبات اقتصادی و اجتماعی اتخاذ کردند، طی کند، از نظر میزان فسفرسوزانی و زحمت، کار را خیلی راحت کرد.
این اقتصاددان تصریح کرد: اکنون وقتی که ما به کارنامه نگاه میکنیم، یکی از زیربناییترین عرصههای مورد نیاز برای تغییر، این شیوه استنباطی است که شورای نگهبان داشته است. این شیوه اسمش چیست؟ «عدم مغایرت».
مومنی گفت: یعنی در مثلاً ۳۷ ساله گذشته، در حالی که افراطیترین شیوههای سرمایهسالاری هار و غیرپاسخگو و آزمند و زیادطلب به اسم سیاست اقتصادی در کشور ما به جریان افتاده و بیسابقهترین غارتهای داراییهای بیننسلی و اموال عمومی رخ داده، تمام اینها با آن شیوه استنباط، یعنی «عدم مغایرت»، خلاف شرع و خلاف قانون اساسی تشخیص داده نشده است.
شیوه فهم انطباق یا عدم انطباق با شرع و قانون اساسی کار نمیکند
این کارشناس اقتصادی افزود: برای اولین بار این مسئله حیاتی را چند سال پیش استاد ارجمند، جناب آقای دکتر حسن سبحانی، به عنوان یک مسئله مطرح کردند و گفتند این شیوه کار نمیکند. چرا کار نمیکند؟ چون آنچه که حاصل شده با مسلمات و مسرحات دینی ما مغایرت دارد.
مومنی تصریح کرد: بنا نبود که در چارچوب محاسبات دینی ما با بیسابقهترین روندهای گسترش و تعمیق فقر و بیسابقهترین روندهای گسترش و تعمیق نابرابری و با بی سابقهترین ترین روندهای افزایش واردات ذلتآور برای خلق یک واحد ارزش در اقتصاد روبهرو باشیم.
وی ادامه داد: آقای دکتر سبحانی واقعاً به معنای دقیق کلمه با نجابت و با مظلومیت گفتند، آقا این شیوه فهم انطباق یا عدم انطباق با شرع و قانون اساسی کار نمیکند؛ چون یک مناسبات بهغایت نابرابر، هم در پهنه اقتصاد ملی و هم در نسبت ایران و جایگاهش در نظام جهانی، برای ما پدیدار کرده که هر دوی اینها خلاف عهد محسوب میشود. قرار ما این نبود.
افزایش پایگاه اجتماعی واکنشهای سلطنتطلبانه
این اقتصاددان گفت: از این زاویه به نظر میرسد که در عین حال که ما داریم مشاهده میکنیم واکنشهای تبیینی متفاوتی ظاهر شده و متأسفانه نظام پاسخگویی اندیشهای و نظام تبلیغی ما خودش را به بیراهه زده و کوچکترین مسئولیتی احساس نمیکند که برای این تبیینهایی که ما آنها را غیردقیق میدانیم، پاسخی بیاورد، نتیجه این شده که عملاً ما شاهد افزایش پایگاه اجتماعی برای آن واکنشهای تبیینی هستیم که من سه تا از مهمترینشان را اسمش را واکنشهای سلطنتطلبانه، واکنشهای و واکنشهای بازارگرایانه گذاشتهام که درباره وضعیت اقتصادی هیچ پاسخی داده نشده است.
مومنی در ادامه اظهار کرد: واکنشهای بازارگرایانه در مقام تبیین راجع به اینکه چرا این ماجرا اتفاق نیفتاده، هر کدام یک چیزهایی گفتند که هم با مبانی خود آنها قابل نقد است و هم برحسب واقعیتهای محرز شده قطعی در ایران قابل نقد است، ولی به اینها هیچ پاسخی داده نشده و، چون پاسخی داده نشده، برای آنها سطوحی از مقبولیت پدیدار کرده است.
وی افزود: شما در این جنگهای تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل که بخش مهمی از هزینههایی که این جامعه پرداخت، بابت همین سهلانگاریها و همین خلط موضوع بود، میبینید که برای بخش قابل توجهی از جمعیت ما ورود به این جزئیات نه آموزش داده شده و نه برایش راه باز کردهاند. در نتیجه آنها میگویند خیلی خوب، اینها همگی ادعای اسلامیت دارند و عمل بر نوع اسلام؛ پس آنچه که حاصل شده هم به کل باید نسبت داده شود به اسلام.
این اقتصاددان ادامه داد:، اما وقتی که شما از دریچه متفکران بزرگ اسلامی در قرن بیستم با این پرسش روبهرو میشوید، کاملاً برایتان روشن میشود که آنچه که این بساط را برپا کرده، هیچ نسبتی با رهنمودهای اسلام در زمینه اقتصاد و اداره جامعه نداشته است که من یک نمونهاش را درباره شدت و میزان سروری پول در مناسبات اقتصادی و اجتماعی برایتان مطرح کردم.
مومنی گفت: مثلاً به آثار کسانی مثل شهید بهشتی، شهید مطهری، آقا موسی صدر، سید محمود طالقانی و دیگران و دیگران که مراجعه میکنیم، ببینید که آنها چقدر مرزبندی شدید نشان میدهند و شاید شدیدترین مرزبندیها را به صورت روشمند و سیستمی در این زمینه، شهید بهشتی در آثارشان ارائه کردند.
وی افزود: اما علامه حکیمی به طور نسبی یکی از توفیقات بزرگشان، از نظر این جنبه از ماجرا، برای اینکه خودشان چی کشیدند، آن را دیگر خودشان میدانند و خدای خودشان؛ ولی از نظر این جنبه ما میبینیم که ایشان این مرزبندیها را حسب مشاهده واقعیتهای آنچه که در حیطه اقتصاد و جامعه ایران جریان دارد، در آثارشان منعکس کردند؛ هم وجوه ایجابی این قضیه در آثار ایشان منعکس است و هم وجوه سلبی آن.
مومنی ادامه داد: آن وجوه ایجابی که یعنی اسلام در این زمینهها چه میگوید را شاید بینظیر بتوانیم خطاب کنیم. کوششهای اخوان حکیمی و بهخصوص زندهیاد محمدرضا حکیمی این بود که ایشان در واقع با یک رویکرد پالایشی آمدند کل نظام اندیشه اسلامی را براساس قرآن و روایات در یک مجموعه به نام «الحیات» گردآوری کردند.
وی تصریح کرد: شما وقتی که از آن درجه نگاه میکنیم، میبینیم که هیچکدام از این مناسبات کلیدی که در روابط بین مردم با حکومت، حکومت با مردم و مردم با مردم به عنوان شاخصهای دینی از سوی خداوند در قرآن و معصومین ذکر شده، تناسب بایسته مشاهده نمیشود.
این کارشناس اقتصادی گفت: آقای حکیمی در آثارش واکنشهای شدید هم نشان داده و فریاد زده که آنچه که شما مشاهده میکنید، نسبتی با «ما انزل الله» ندارد.
در ۱۰ سال نخست انقلاب، کارنامه اقتصادی قابل قبول و از جهاتی افتخارآمیز داشتیم
مومنی ادامه داد: حالا اینکه با چی نسبت دارد، من جزو کسانی هستم که به سهم خودم توانستم نشان بدهم که در این ۱۰ ساله اول بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، که هم پایبندی نسبی به شرع و هم پایبندی نسبی به قانون اساسی بیشتر بوده، با وجود همه آن دشواریها و محدودیتها و گرفتاریهایی که در آن ۱۰ سال وجود داشته، ما در مجموع یک کارنامه قابل قبول و از جهاتی افتخارآمیز را رقم زدیم.
این اقتصاددان افزود: بعضی از وجوه این کارنامه به معنای دقیق کلمه افتخارآمیز است. تقریباً در ۶۰ سال گذشته اقتصاد ایران، در ۶۰ سال گذشته، ما در متغیرهای اقتصادیمان در مجموع یک چیزی حدود ۱۷ تا قله عملکردی در متغیرهای بهاصطلاح اقتصادی مشاهده میکنیم. از این ۱۷ تا متغیر، ۱۴ مورد فقط در دوره جنگ تحمیلی رخ داده است.
جنگ بر متغیرهای اقتصادی اثر میگذارد اما این اثرگذاری یکسویه نیست
وی ادامه داد: چرا این اهمیت دارد؟ به خاطر اینکه الان متأسفانه یک عدهای برای اینکه از خودشان سلب مسئولیت بکنند، آنچه را که رخ داده به سیاستهای غلط و مناسبات فساد نسبت نمیدهند و میگویند افتضای جنگ است.
مومنی افزود: این جزو الفباست که جنگ روی متغیرهای اقتصادی تأثیر میگذارد؛ اما این تأثیرگذاری یکسویه و به حکم علیالاطلاق منفعلانه نیست. یعنی این نیست که ما بگوییم، چون جنگ بود، پس دیگر ما باید تسلیم این شرایط میشدیم.
در «کالبدشناسی یک برنامه توسعه» نسبت به پیامدهای تعدیل ساختاری هشدار دادم
این کارشناس اقتصادی گفت: من خودم مثلاً حدود ۳۰ و خردهای سال پیش یک کتابی منتشر کردم تحت عنوان «کالبدشناسی یک برنامه توسعه». من در آن کتاب نشان داده بودم که در واقع جایگزین کردن برنامه تعدیل ساختاری با مسرحات قانون اساسی، در آن کتاب پیشبینی شده بود که ایران را به سمت یک انحطاط خیلی خطرناک جلو خواهد برد.
وی ادامه داد: این کتاب در سال ۱۳۷۴ منتشر شده است. در «کالبدشناسی یک برنامه توسعه» من آنجا از دریچه نحوه تغییر قواعد بنیادی که به جای اینکه به تولید اهمیت بدهد، مثلاً دارد به رانت و ربا اهمیت میدهد، به جای اینکه مثلاً به عدالت اجتماعی اهمیت بدهد، یک مناسبات غارتگرانه را به نام خصوصیسازی و به نام آزادسازی تجاری دارد مجوز میدهد و از این قبیل، اینها را مطرح کردم.
مومنی افزود: من آنجا این را هم در کادر تجربه کشورهای پیشرفته صنعتی نشان دادم و گفتم که در جنگ جهانی اول، دولت انگلستان نسبت به شرایط جنگی یک موضع کاملاً منفعلانه گرفت و این موضعگیری منفعلانه باعث شد که در سال پایانی جنگ، همه متغیرها نسبت به سال شروع جنگ بدتر شده بود.
این اقتصاددان ادامه داد: ولی آنها این فهم را از خودشان نشان دادند. یک فاصله کوتاهی بعد از اینکه جنگ اول تمام شد، طول کشید تا جنگ دوم شروع شد. دیگر در جنگ جهانی دوم، آنها از آن تجربه استفاده کردند و یک برخورد فعال در مواجهه با شرایط جنگی اتخاذ کردند.
مومنی گفت: با اینکه شدت فشارها و محدودیتهای واردشده بر اقتصاد انگلستان در جنگ جهانی دوم چندین برابر جنگ جهانی اول بود، ولی در سال پایانی جنگ جهانی دوم، تمام متغیرها نسبت به شروع جنگ بهتر شده بود.
جنگ نمیتواند توجیهکننده بیکفایتی، فساد و جهل باشد
وی تصریح کرد: پس بنابراین اگر کسانی در شرایط کنونی ایران، مثلاً به جای پاسخگویی در قبال ضعف اندیشه و ضعف اجرا و فساد و همه این چیزها، بخواهند همهچیز را نسبت بدهند به جنگ، از باب اینکه جنگ تأثیر تعیینکننده دارد، حرفشان متین است؛ اما اینکه این توجیهکننده آن بیکفایتیها و فسادها و جهلها باشد، این به هیچ وجه قابل قبول نیست و نسبتی با علم و عقل در قلمرو اقتصاد و توسعه ندارد.
این اقتصاددان ادامه داد: بنابراین از این زاویه من فکر میکنم واکاوی اندیشههای جناب استاد علامه آقای حکیمی میتواند برای ما خیلی راهگشا و رشددهنده باشد. اگر همین واکاوی از دریچه اندیشههای آقا موسی صدر، آقا محمدباقر صدر، علامه سید محمود طالقانی، شهید بهشتی، شهید مطهری و از این قبیل هم انجام بشود، شما میبینید که عین همین نتایج پیش میآید که در این بررسی تطبیقی، بین نسبت آنچه که تحت عنوان برنامه تعدیل ساختاری به سر ایران آمده را بخواهیم با مسلمات رهنمودهای دینی مقایسه کنیم.
نسبت دادن یک کارنامه غیرقابل دفاع به دین، ظلم به حریم دین است
مومنی گفت: من فکر میکنم برای دینداران عالم، این یکی از ضروریترین کارهاست؛ چون در واقع یک ظلمی به حریم دین وارد میشود وقتی که مثلاً یک کارنامه غیرقابل دفاعی به دین نسبت داده میشود. از این زاویه، با اینکه واقعاً اگر مجال بیشتر بود میشد این را خیلی، خیلی بیشتر گسترش داد، من در حدی که مقدورات خودم از نظر مجله باقیمانده اجازه بدهد، تحت عنوان «هفت ابتکار در اندیشههای زندهیاد محمدرضا حکیمی»، این را برای شما مرور میکنم.
وی در ادامه سخنان خود اظهار کرد: من یک گزارش تاریخی راجع به وضعیت فقر در ایران دیدم که در دهم دیماه ۱۴۰۴ معاونت راهبردی رئیسجمهور تهیه کرده بود. وقتی این گزارش را دیدم، چون خوشبختانه طبقهبندی نداشت و میشد آن را دید، واقعاً از یک طرف از نهادم بلند شد که پس ماجرا این نیست که اینها فقط حرفهای ما را گوش نمیدهند؛ آنهایی را هم که خودشان قبول دارند و برایشان حکم صادر میکنند و به آنها مسئولیت این پایشهای شرافتمندانه کارشناسی را میدهند، آنها هم اوضاعشان از آنهایی که ما میگوییم چندان بهتر نیست، اگر نگوییم بدتر است.
این کارشناس اقتصادی افزود: ما حداقل با یک آسودهخاطری بیشتری میتوانیم حرف بزنیم از آنهایی که این گزارشها را تهیه کردند. من تا حالا ندیدم یکی از آنها بیاید در حیطه عمومی بگوید که آقا، ما یک هفته زودتر از اینکه آن فاجعه، مثلاً در دیماه، رخ بدهد، گفته بودیم که واقعاً شکنندگیهای جامعه ایران از نظر گستره و عمق فقر به چه صورت است.
مومنی ادامه داد: من یادداشتهایی که در اثر مطالعه آن گزارش تهیه کردم، یک گزارش شایسته تقدیر از معاونت راهبردی رئیسجمهور به تاریخ ۱۰/۱۰/۱۴۰۴، به عنوان «هوشمندانه هشدار عمومی شدن فقر در ایران» است.
وی گفت: ببینید چقدر تکاندهنده است. در آنجا یک عدد و رقمهایی را مطرح کرده که واقعاً آدم نمیداند که یک مقام مسئول، اگر این گزارشها را دیده باشد و این تحولات روندی را دیده باشد، چجوری میتواند بیاید اینقدر حرفهای نامربوط بزند؟ چجوری میتواند بیاید فرافکنی بکند و آنچه را که جلوی چشمش گذاشتند و راهنماییها و پیشنهادهای مشخص هم داشتند، نادیده بگیرد و بعد اینها را به یک چیزهای دیگری نسبت بدهد؟
شیوه ترجیحات و گزینش برای مسئولیتهای کلیدی نیازمند بازنگری است
این اقتصاددان تصریح کرد: همه اینها نشاندهنده این است که آن چیزی که از قول پیامبر گرامی به تواتر نقل شده که میگویند «من از جامعه از ناحیه فقر خوفناک نیستم، از سوءتدبیر خوفناک هستم»، قشنگ نشان میدهد که از شماها یک کسانی را میپسندید برای مسئولیتهای کلیدی که اینها از آن بایستگیها و شایستگیهای مواجه شدن با شرایط کنونی ایران، چه در ساحت نظر و چه در ساحت عمل، ناتوان هستند.
وی افزود: پس معلوم میشود شما شیوه ترجیحات و شیوه گزینشتان، اینها همه نیازمند بازنگری است. ما الان در این جلسه، براساس دیدگاههای علامه حکیمی میخواهیم بگوییم که آن قرائتی از اسلام که مبنای فهم انطباق یا عدم انطباق با شرع و قانون اساسی بوده، آن هم اشکال دارد و باید مورد بازنگری جدی قرار بگیرد.
مومنی افزود: شما نگاه بکنید، مثلاً من از کتاب «جامعه اسلامی قرآنی» علامه حکیمی، صفحه ۶۰، چند تا نکته را ذکر کردم که اینها در واقع یک موضعگیری صحیح درباره برداشتهای متفاوت از منشأ فقر است.
وی ادامه داد: مثلاً فرض بفرمایید من خودم در آن کتاب «عدالت اجتماعی، آزادی و توسعه در ایران امروز» که در سال ۱۳۹۶ منتشر کردم، از نظر خودم آن کتاب یک اتمام حجت شرعی با حکومتگران گرامی بود که، مسیر بدجور، لااقل در حیطه تخصصی من، غلط انتخاب کردید و این میتواند فاجعهسازیهای بزرگ بکند. آنجا مفصلتر توضیح دادم که طیفی از متفکران که اجمالاً به آنها میگوییم بازارگرا، اینها فقر را به هیچ وجه برایش نسبتی با طرز اداره جامعه قائل نیستند.
فقر، پدیده طبیعی نیست؛ فرآورده اجتماعی است
این کارشناس اقتصادی افزود: این تعبیر، تعبیر مشهوری است از مالتوس که بعدها به شکلهای دیگری توسط مثلاً رابرت نوزیک و هایک هم تکرار شده است. مضمون این است که میگوید فقرا خود مسئول فقر خویشتن هستند؛ یعنی میگوید فقر فقط منشأ فردی دارد.
مومنی ادامه داد: علامه حکیمی در آن کتابی که عرض کردم و البته در آثار دیگرشان که به بعضی از آنها اشاره میکنم، میفهمانند که فقر نه پدیده طبیعی، که فرآورده اجتماعی است که محصول نابرابریهای ناموجه و روابط و مناسبات ناسالم است.
وی ادامه داد: در همان کتابی که بزرگترین عامل نوبل گرفتنش بود، میگوید که فقر محصول نهادهای ضعیف، قاعدهگذاریها و سیاستگذاریهای ضعیف و یک نظام اداره یک کشور ضعیف است. یعنی میگوید هیچ عنصر فردی، وجه غالب و مسلط ندارد در توضیح پدیده فقر.
مومنی گفت: حالا شما نگاه بکنید، مثلاً آن آدم در رشته خودش در تراز یک است، این آدم هم از دریچه قرآن و مثلاً روایات، به عنوان یک اسلامشناس؛ ببینید چقدر یافتههایشان به همدیگر نزدیک است. مثلاً ما وحشتناکترین روندهای گسترش و تعمیق فقر را از نقطه عطف ۱۳۹۷ تا به امروز داریم.
این اقتصاددان افزود: برای اولین بار در تاریخ اقتصادی معاصر ایران، در عرض سه سال اندازه جمعیت فقیر در کشور دو برابر شده است.
وی ادامه داد: ولی پرسش بنیادی این است که اگر ما مثلاً آن هدایتهای معصومین و مسلمات قرآن را مبنا قرار بدهیم، چطور شد که با مشاهده این روند پرشتاب فقر و نابرابری، هیچ نوع تغییری در سیاستهایمان مشاهده نمیکنیم؛ بلکه پافشاری مشکوک روی جدیترین سیاستهای مخرب مشاهده میکنیم؟
مومنی گفت: خب، اینها نیازمند واکاوی جدی است. من میگویم از دریچه میراث اندیشهای علامه حکیمی میتوانیم رهگیری کنیم. وی افزود: در کل محاسباتی که مثلاً افراد را ترجیح میدهید، پنهانکاری را به جای شفافیت در دستور کارتان میگذارید و همه آن ماجراهای دیگری که باید تغییر کند.
شناخت عالمانه اسلام، پیوند میان عقل و شرع را آشکار میکند
این اقتصاددان در ادامه گفت: یکی دیگر از آن چیزهایی که به نظر من خیلی فوقالعاده است و نشان میدهد که اگر به معنای دقیق کلمه شما عالمانه به شناخت اسلام رو بیاورید، دقیقاً میگوید آنچه عقل حکم میکند، شرع هم حکم میکند و بالعکس. شما این یگانگی را به شکل معجزهآسا میتوانید مشاهده کنید.
وی افزود: ببینید، مثلاً آقای حکیمی در این کتاب «منهای فقر» شان، من حالا میگویم، نمیخواهیم مثلاً خدای ناکرده بتپرستی جدید راه بیندازیم یا چیز دیگر. از موضع تخصصی شاید بشود خیلی نقدها به حتی نوع شناخت اسلام آقای حکیمی هم وارد کرد. من نمیخواهم مقدسسازی کنم، ولی میخواهم بگویم یک وجوهی در این اندیشهها وجود دارد که واقعاً راهنمایی میکند ما را. ما نمیخواهیم مواجهه مطلقانگارانه با یک اندیشه، ولو در تراز انسانی مثل آقای حکیمی باشد، را رواج بدهیم؛ ولی میخواهم بگویم واقعاً اینها در آثارشان به طور نسبی مسائل را خیلی دقیق میتوان بررسی کرد.
مسئله فقر، ساختاری است و راهحل ساختاری میطلبد
این اقتصاددان ادامه داد: یکی از این وجوه که در «منهای فقر» خیلی قشنگ توضیح داده، به تعبیر من، میگوید اگر میخواهی با فقر برخورد مؤثر بکنی، باید بدانی که یکساعتی و تکعلتی نمیتواند این کار را بکنی.
مومنی گفت: به تعبیر من، آقای حکیمی هم مثل همه بزرگان علم و دین میگوید مسئله فهم، یک مسئله ساختاری است و بنابراین راهحل ساختاری هم میطلبد.
وی افزود: حالا به این بیان آقای حکیمی در میان شکلدهنده به فقر، سه عامل نقششان خیلی مهمتره؛ عامل شماره یک، حاکمان؛ یعنی ساخت سیاسی و نوع قاعدهگذاری و اجرا و تخصیص منابع. میگوید این خیلی ضریب اهمیتش از بقیه عوامل بیشتر است.
مومنی گفت: دوم میگوید اغنیا و ثروتمندان. اینها را قرآن مفصل توضیح داده؛ قرآن میگوید فقرا از اموال اغنیا سهم دارند. بله، اینها را قشنگ ایشان با جزئیات توضیح داده است. سومین عنصر بسیار حیاتی، شیوه آن دسته از عالمان دینی است که حرفشان در ساخت سیاسی بیشتر خرید دارد.
این اقتصاددان تصریح کرد: ببینید، هم میفهمد و هم حریت اینها را میگوید و همانطور که عرض کردم، در بعضی از آثارشان ایشان خیلی مرزبندیهای شدید بین آنچه که اسلام گفته و میخواهد و با آنچه که در جریان است را مطرح کرده؛ خیلی، خیلی شدید.
وی ادامه داد: واقعاً بعد از اینکه اینها را توضیح میدهد، در این کتاب میگوید برای اینکه خیالتان را روشن بکنم که سیاست فقرزا هیچ نسبتی با دین ندارد، که برآیند همه آن نکتهسنجیها و راهنماییهایی که رهبر معصومان ما گفت و قرآن گفته، خیالتان اینجوری راحت کنید.
مومنی گفت: صفحه ۱۰۴ کتاب «منهای فقر» میگوید “خیالتان اینجوری راحت کنم؛ هر جا دیدید فقر هست، یقین کنید دین نیست”. یعنی در نسبتسنجیهایتان باید اینقدر دقت داشته باشید. در همان صفحه میگوید به خاطر اینکه بنا به تعریف قرآن و معصومان، جامعه دینی، جامعه عامل بالعدل و قائم بالقسط است.
اجرای عدالت، مهمترین حق عامه و مطالبه مردم است
این اقتصاددان ادامه داد: در کتاب «جامعهسازی قرآنی» محمدرضا حکیمی، صفحه ۱۱۴، پنجمین ابتکار هدایتگر که از دل اندیشههای علامه حکیمی میتواند معنای اصلاح و ارتقای حوزههای کنونی و یک آسیبشناسی عالمانه دینی قرار بگیرد، این است که ایشان براساس آن الگوی اسلامشناختی که دارند، میفرمایند اجرای عدالت، مهمترین حق عامه، مهمترین مطالبه مردم و راه اصلی اصلاح جامعه است.
وی گفت: حالا چقدر ماجرا داریم در این زمینه. مثلاً اگر این را به صورت تطبیقی در اندیشههای آقای طالقانی و بهشتی و مطهری و اینها رأیگیری کنید، خیلی جنبه اجراییتر و عملیاتیتر میشود در واقع برایش در نظر گرفت.
فقرزدایی و برقراری عدالت، با مشروعیت و توان اداره حکومت پیوند دارد
مومنی افزود: نکتهای که به نظر من خیلی فوقالعاده است و من اسمش را گذاشتم ابتکار ششم، در جلد شش «الحیات»، صفحه ۵۳۰، در آنجا میگوید که آقا، اگر تو به برپایی قسط و رفع ظلم و فقر اهتمام نورزی، مسئله فقط این نیست که قیامتی خواهیم داشت که در همین دنیا فردی و اجتماعی ظاهر میشود.
این کارشناس اقتصادی ادامه داد: من آن وجوه مثلاً اجتماعیاش را اینجوری چیز کردم و واقعاً کاش مجال بود. الان فقط آدرس میدهم به شما؛ معنای آنها را متناسب با ادبیات روز دانشتوسعهگیری کنید.
مومنی گفت: مثلاً به کارهای عجماوغلو مراجعه کنید. این آدم ۵۰ سال پیش از قرآن و سنت این چیزها را کشیده و این الان مرزهای دانش توسعه هم دارند همین را میگویند.
وی تصریح کرد: میگوید حکومتی که نتواند فقر را برطرف کند و عدالت را برقرار بکند، امتی است که در اداره کشور ناتوان خواهد بود، در همهشان حکومت مشروعیت نخواهد داشت.
این اقتصاددان در پایان تصریح کرد: دومین نکته که ایشان میگویند، که تا کمال تأسف کاملاً انطباق دارد با آخرین یافتههای گزارشهای سنجش ارزشها و نگرشهای ایرانیان و همینطور گزارشهای اندازهگیری سرمایه اجتماعی که سال ۷۴، در سال ۱۴۰۴، چند هفته پیش مطرح شده و گفتم دیگر کارش نهایی شده، این است که وقتی مردم به سمت فقر کشیده بشوند، به خاطر فقر و نابخردی و سیاستهای نادرست ما، با پدیده سست شدن دین روبهرو میشوند.
