ماجرا از کاخ صاحبقرانیه آغاز میشود؛ بنایی که در دوره ناصرالدینشاه شکل گرفت و در طول زمان بارها دستخوش تغییر و مرمت شد. به گفته محسن طوسی، سرپرست اداره کل حفظ و احیای بناها و محوطههای تاریخی وزارت میراث فرهنگی، در طراحی تاریخی این کاخ، منظر جنوبی و شیببندی پلکانی آن با رویکردی سازهای طراحی شده بود، اما این ساختار در اثر تحولات دورههای بعدی مخدوش و بخشهایی از آن از بین رفت.
حالا عملیات استحکامبخشی بستر زمین و مقاومسازی سازه صاحبقرانیه، فرصتی برای بررسی دوباره همین لایههای فراموششده فراهم کرده است. باستانشناسان در جریان این اقدامات به شواهدی رسیدند که تصویری تازه از گذشته این بخش از نیاوران ارائه میدهد؛ بقایای معماری کاخ «جهاننما» که پیش از بازسازی صاحبقرانیه تخریب شده بود.
کشف این بقایا، یکی از مهمترین بخشهای ماجراست. تیم کاوش به سرپرستی حسین توفیقیان در جبهه جنوبی، بقایای معماری این بنای تاریخی از جمله پلکانهای مدور و کفهای آجرفرش را از دل خاک بیرون کشیده است.
این نخستین بار هم نیست که ردپای جهاننما در جریان اقدامات عمرانی و مرمتی نیاوران آشکار میشود. سرپرست اداره کل حفظ و احیای بناها و محوطههای تاریخی وزارت میراث فرهنگی، به فارس میگوید این مجموعه پیش از انقلاب نیز در دورههای مختلف با آسیب و نیاز به مرمت روبهرو بوده و در جریان برخی اقدامات مرمتی، شواهد مربوط به این ساختمان مشاهده شده است. حتی هنگام عملیات اجرایی و تجهیز کارگاه برای تأسیسات در جبهه شرقی مجموعه، شواهد دیگری از جهاننما به دست آمده بود.
همچنین بر اساس گزارشها، در عمق حدود سهمتری زمین، سفالها و نهشتههای فرهنگی متعلق به دورههای پیش از قاجار نیز به دست آمده است. همین یافتهها باعث شده باستانشناسان درباره قدمت استقرار در این محدوده، فراتر از روایت شناختهشده دوره قاجار را بررسی کنند. به این ترتیب، خاک جنوب صاحبقرانیه فقط بقایای یک بنای تخریبشده را در خود پنهان نکرده، بلکه میتواند بخشی از سابقه قدیمیتر سکونت در این محدوده را نیز آشکار کند.
به گفته سرپرست اداره کل حفظ و احیاء بناها و محوطههای تاریخی وزارت میراث فرهنگی اطلاعات مربوط به این ساختمان در اسناد تاریخی، مطالعات و گزارشهای مرمتی ثبت شده و از دوره قاجار در کتابها، خاطرات و گزارشهای آن زمان به آن اشاره شده است. حتی درباره وضعیت بنا، آسیبهای آن و اقداماتی که برای مرمتش انجام شده نیز اسناد و گزارشهایی وجود دارد.
به گفته مسوولان میراث فرهنگی، عملیات فعلی یک اقدام مرمتی و حفاظتی برای بهسازی و استحکامبخشی شیب شیروانی جبهه جنوبی است که توسط پیمانکار اجرا میشود و همزمان، بررسیهای لازم و اقدامات حفاظتی نیز در جریان است.
منبع: فارس
