خاورمیانه روز جمعه ۱۶ مردادماه شاهد یکی از مهمترین تحولات امنیتی سالهای اخیر بود؛ تحولی که میتواند معادلات قدرت در منطقه را وارد مرحلهای تازه کند. رجب طیب اردوغان رئیسجمهور ترکیه، شهباز شریف نخستوزیر پاکستان و محمد بنسلمان ولیعهد عربستان سعودی در کاخ الصفا در شهر مقدس مکه گرد هم آمدند و «توافقنامه دفاع مشترک مکه» را به امضا رساندند؛ توافقی که با حضور شماری از مقامهای ارشد نظامی، ازجمله فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، شکل رسمی به خود گرفت. فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان این توافق را تأییدکننده «عمق روابط برادرانه و استراتژیک» میان سه کشور دانست و گفت، هدف آن ایجاد محیطی امنتر در منطقه و تأمین منافع مردم ترکیه، پاکستان و عربستان است. اردوغان نیز اظهار داشت که این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمیدهد. اهمیت واقعی این توافق فراتر از روابط سه کشور است؛ چراکه برای نخستینبار ظرفیتهای نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی سه قدرت مهم جهان اسلام در قالب یک چارچوب دفاعی مشترک به یکدیگر متصل میشود.
مادهای شبیه ماده ۵ ناتو
مهمترین بخش توافق مکه، تعهد صریح اعضا به دفاع متقابل است. براساس این سازوکار، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله علیه هر سه عضو تلقی خواهد شد؛ بندی که از نظر منطق بازدارندگی، شباهت قابلتوجهی به ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، دارد.اهمیت این بند زمانی بیشتر مشخص میشود که ظرفیتهای سه کشور در کنار یکدیگر قرار گیرد. ترکیه یکی از مهمترین ارتشهای عضو ناتو و قدرتهای نظامی منطقه است؛ پاکستان تنها قدرت هستهای جنوب آسیا محسوب میشود و عربستان نیز با تکیه بر منابع عظیم انرژی و قدرت اقتصادی خود یکی از بازیگران اصلی جهان عرب است. ترکیب این سه ظرفیت میتواند، یک بلوک امنیتی جدید و اثرگذار در منطقه ایجاد کند. محرک اصلی شکلگیری این توافق را باید در شرایط متشنج غرب آسیا جستوجو کرد؛ منطقهای که درگیر رویارویی آمریکا و ایران، بحرانهای دریایی در دریای سرخ و حملات موشکی و پهپادی حوثیها علیه زیرساختهای حیاتی عربستان است. در چنین شرایطی هر سه کشور از مذاکره میان تهران و واشنگتن حمایت میکنند و نسبت به گسترش جنگ و تبدیل شدن آن به یک بحران منطقهای نگرانی دارند. برای عربستان، مسئله ابعاد اقتصادی و امنیتی همزمان …
