[محمدعلی حیدری‌هایی] چالش حشد الشعبی و تدبیر بزرگان عراق

این روزها درباره سرنوشت طرح خلع سلاح الحشدالشعبی و بحث انحصار سلاح در دست دولت عراق که موعد آن ۳۰ سپتامبر (هشتم مهرماه) اعلام شده، نگرانی هایی بروز کرده و بار دیگر شبح جنگ داخلی بر فضای این کشور سایه انداخته است و در عین حال در روند اجرای این طرح، هر احتمالی را باید در نظر داشت. 

۳۰ سپتامبر مصادف با هشتم مهرماه، موعد ضرب الاجلی است که علی فالح الزیدی نخست وزیر عراق به گروه های مسلح زیرمجموعه الحشدالشعبی برای خلع سلاح داده و این روزها به محل بحث و  جدل های تند در رسانه ها منجر شده است.درخواست الزیدی برای خلع سلاح، تا اینجا از سوی برخی گروه ها مانند سرایا السلام به رهبری مقتدا صدر، عصائب اهل الحق به رهبری شیخ قیس الخزعلی و کتائب امام علی(ع) به رهبری شیخ شبل الزیدی پذیرفته شده است، اما همچنان برخی گروه های اثرگذار مانند کتائب حزب الله، جنبش النجباء، سرایا اولیاء الدم، کتائب سیدالشهدا و نیز اصحاب کهف در قبال آن واکنش منفی داشته اند. شاید به همین دلیل، این فضای دو قطبی، به برخی نگرانی ها نسبت به احتمال بروز تنش های شدید میان گروه ها و دولت عراق دامن زده است.

گروه های مخالف خلع سلاح می گویند ذاتا با این طرح مخالف نیستند، اما از عاقبت کار هراسانند، چراکه اعتباری برای وعده های آمریکا قائل نیستند. ابومجاهد العساف، از فرماندهان کتائب حزب‌الله دو روز قبل سه شرط برای دولت در خصوص ساماندهی سلاح‌ گذاشت: اولین شرط، خروج کامل و واقعی نیروهای آمریکایی از خاک و حریم هوایی عراق، تضمین نسبت به عدم بازگشت دوباره و عدم دخالت در روند سیاسی عراق و تصمیم گیری ها در حوزه های سیاسی و اقتصادی این کشور؛ دومین شرط، خروج نظامیان آمریکایی از منطقه کردستان عراق؛ و شرط سوم که به نظر چالش برانگیز و قابل پیش بینی هم بود، انحلال نیروهای پیشمرگه کرد است. العساف نیروهای پیشمرگه را بزرگترین نیروی شبه نظامی مسلح‌ و تهدیدی برای وحدت عراق دانسته و این تشکیلات شبه نظامی کردی را متهم کرده که با دشمن صهیونیستی-آمریکایی ارتباط دارد.

به گفته العساف، نیروهای پیشمرگه که براساس قانون قرار بود وظیفه پلیس دولت محلی را برعهده داشته باشند، امروز به سان یک ارتش منظم مجهز به انواع تسلیحات سنگین هستند.این فرمانده کتائب حزب الله همچنین به الزیدی هشدار داد و گفت صبر ما در قبال اقدامات تحریک‌آمیز و غیرمسئولانه نخست‌وزیر رو به پایان است و ما منتظر مداخله شخصیت‌های ارشد و رهبران خردمند برای اصلاح انحراف امنیتی ایجادشده توسط او هستیم.

این موضع گیری ها نشانگر بی اعتمادی گروه های عراقی به آمریکایی هاست که موجب شده آنها دنبال تضمین های محکمتری باشند، بطوری که علی الزبیدی، از اعضای چارچوب هماهنگی (ائتلاف بزرگ شیعیان) هفته گذشته از دخالت های آمریکایی ها در موضوع کابینه، انتقاد و آنها را متهم کرد که در بالاکشیدن برخی اسامی برای مناصب دولتی و حذف برخی شخصیت ها به دولت الزیدی فشار می آورند.

چالش جدید با توجه به فشار زیاد آمریکایی ها بر دولت عراق، بخصوص که مشخص نیست در سفر اخیر الزیدی به واشنگتن چگونه با وی برخورد شد، نگرانی ها را دوچندان کرده است. با اینحال، اگرچه نشانه عقب نشینی از هیچ طرفی دیده نمی شود، اما امید و خوش بینی هم هنوز بطور کامل از مقابل پرده کنار نرفته است، بطوری که احمد الفیلی، تحلیلگر عراقی احتمال رویارویی و تبدیل جنگ لفظی به درگیری های مسلحانه را کم می داند و تاکید کرده که احتمال مصالحه در خصوص سلاح الحشدالشعبی بالاست.

در میانه جدل های بعضا تند و آتشین، یک اظهار نظر از شیخ ناظم السعیدی رئیس شورای اجرایی جنبش النجباء نیز در چارچوب امیدها نسبت به مصالحه ارزیابی شده است. او در پاسخ به جریان هایی که در شیپور جنگ داخلی می دمند، ضمن مخالفت با موضوع خلع سلاح در عین حال گفت «پیمان ما با برادران نظامی خود هرگز شکسته نخواهد شد و در آینده نیز هیچ اختلافی نخواهیم داشت.» این جمله اگرچه به منزله موافقت با خلع سلاح نیست، اما آب پاکی را روی دست جریان های داخلی و منطقه ای ریخت که بر آتش اختلافات در عراق بنزین می پاشند.

با همه این بحث و جدل ها اما این نکته را نباید از نظر دور داشت که خلع سلاح الحشدالشعبی و گروه های زیرمجموعه آن، کار آسانی نیست، چراکه پیوندهای پیچیده ای با روند سیاسی، فرمان مرجعیت و پایگاه مردمی آن دارد، زیرا اولا این تشکیلات با فتوای تاریخی آیت الله سیستانی مرجعیت عالی شیعه تشکیل شده، و دوم اینکه از نظر قانونی مصوبات پارلمان را دارد و همین حالا هم زیر نظر فرمانده کل نیروهای مسلح است و همین روزها و در بحبوحه مجادلات بر سر خلع سلاح در صحاری الانبار در حال عملیات پاکسازی باقی مانده داعش است. علاوه بر این، گروه های زیرمجموعه الحشدالشعبی چندین هزار نیرو دارند که ساماندهی، اشتغال و تعیین تکلیف آنان به سادگی ممکن نیست و مهمتر از آن، موعد و ضرب الاجل ۳۰ سپتامبر همزمان با خلع سلاح، به خروج نظامیان آمریکایی از عراق نیز گره خورده است. 

در نهایت عراقی ها تا ۳۰ سپتامبر با عبور از این مرحله همانند بسیاری از بزنگاه های خطرناک در طول ۲۳ سالی که از عمر حکومت جدید می گذرد، نشان خواهند داد به چه میزان به مرز پختگی رسیده اند. حضور احزاب استخواندار، شخصیت های اثرگذار و بویژه مرجعیت را نمی توان در فرآیند تصمیم گیری ها نادیده گرفت.