[منوچهر دین‌پرست] پایان «محک»

نام «محک» برگرفته از بیتی از حافظ بود: «خوش بود گر محک تجربه آید به میان/ تا سیه‌روی شود هر که در او غش باشد». انتخابی که به‌خوبی نشان می‌داد قاسم‌زاده چه نگاهی به کار روزنامه‌نگاری داشت؛ نگاهی که تجربه را محکی برای سنجش صداقت و کیفیت می‌دانست. این عنوان، در طول سال‌ها، به یکی از شناخته‌شده‌ترین ستون‌های ثابت مطبوعات ایران بدل شده بود و نام قاسم‌زاده با آن گره خورده بود.

با درگذشت او، بار دیگر یادآور این واقعیت شدیم که نسل ستون‌نویسان و پاورقی‌نویسان قدیمی مطبوعات ایران رو به اتمام است. روزگاری در نشریات کشور، ستون‌نویسی و پاورقی‌نویسی جایگاهی ویژه داشت. بسیاری از روزنامه‌نگاران با همین عناوین ثابت شناخته می‌شدند و مخاطبان، صفحات روزنامه را برای خواندن همان ستون‌های آشنا ورق می‌زدند. اما امروز دیگر کمتر کسی را می‌توان یافت که به این شکل، و با این پیوستگی، صاحب ستونی ثابت در مطبوعات باشد.

در روزی که قرار است روز خبرنگار را گرامی بداریم، از میان جامعهٔ خبرنگاری یکی دیگر کاسته شد. این رویداد این نکته را پیش چشم می‌آورد که نسل روزنامه‌نگاران قدیم به‌تدریج در حال کنار رفتن است و روزنامه‌نگاری تازه‌ای، با منش، ابزار و روش‌های خود، جای آن را می‌گیرد. در گفت‌وگوهایی که با زنده‌یاد قاسم‌زاده داشتم، بارها این موضوع مطرح می‌شد. او خود نیز از این تحول سخن می‌گفت و صراحتاً اذعان داشت که روزنامه‌نگاران قدیمی، از جمله خودش، چندان به سلاح‌های روزنامه‌نگاری جدید مجهز نیستند. از نگاه او، روزنامه‌نگار واقعی کسی است که بر اساس اقتضائات روز فعالیت کند و دانش متناسب با زمانهٔ خود را داشته باشد؛ تعریفی که فراتر از دلبستگی به سنت‌های گذشته، بر لزوم همراهی با تحولات روز تأکید داشت.

این‌که ما در خاطرات خود همواره حسرت گذشته را می‌خوریم و آن را دورانی طلایی می‌دانیم، امری آشناست. اما در حرفهٔ روزنامه‌نگاری، این حسرت‌خوردن می‌تواند پیامدی جدی‌تر داشته باشد؛ چراکه بیش از آنکه دلگرم‌کننده باشد، می‌تواند به طرد شدن از فضای فعال حرفه‌ای بینجامد. روزنامه‌نگاری، برخلاف بسیاری از حرفه‌های دیگر، حرفه‌ای است که هر روز باید خود را با ابزارهای تازه هماهنگ کند؛ در غیر این صورت، از قافلهٔ اطلاع‌رسانی عقب می‌ماند.

خبرنگاران امروز، برخلاف نسل‌های پیشین، عمدتاً با فضای مجازی زندگی می‌کنند و آن را می‌شناسند. شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های خبری آنلاین و ابزارهای تحلیل داده، بخشی جدایی‌ناپذیر از کار روزانهٔ آنان شده است. در چنین فضایی، دیگر جایگاهی برای ستون‌نویسی و پاورقی‌نویسی به شکل سنتی آن باقی نمانده است. سبکی که زمانی ستون ثابت بسیاری از روزنامه‌ها بود، اکنون در میان انبوه محتوای تولیدشده در فضای مجازی، کم‌رنگ‌تر شده است. با این حال او و همتایانش، بخشی از حافظهٔ مطبوعاتی ایران بودند و هستند کسانی که با نوشته‌های منظم و پیوسته‌شان، سبکی از روزنامه‌نگاری را نمایندگی کردند که امروز دیگر تکرارپذیر نیست. اکنون او نیز به جمع خاطره‌ها پیوسته است.

آنچه اکنون اهمیتی مضاعف دارد، لزوم شناخت دقیق‌تر جهان امروز و ابزارهای آن است. اگر جامعهٔ خبرنگاری نتواند خود را با ابزارهای تازهٔ اطلاع‌رسانی و تحلیل همراه کند، از مهم‌ترین رسالت خود، یعنی اطلاع‌رسانی، کشف واقعیت و تحلیل آن، دور خواهد ماند. در دنیایی که سرعت تغییرات ابزارها بسیار بالاست، بی‌توجهی به این تحولات می‌تواند به حذف شدن از عرصهٔ رسانه بینجامد. روز خبرنگار امسال، در سایهٔ خبر تلخ درگذشت قاسم‌زاده، فرصتی است برای مرور مسیر روزنامه‌نگاری ایران؛ مسیری که از دوران ستون‌نویسی و پاورقی‌نویسی آغاز شد و اکنون به دورانی تازه، با چالش‌ها و امکانات متفاوت، رسیده است. یاد قاسم‌زاده و نسل او، و ستون ماندگارش «محک»، در تاریخ مطبوعات ایران باقی خواهد ماند.