همچنان که درگیری با ایران بین عملیات رزمی و دیپلماسی در نوسان است، ارزش یادآوری دارد که چرا این کار را انجام میدهیم. هدف پایان دادن به توانایی ایران در ساخت سلاح هستهای است و اگرچه نمیدانیم آیا دیپلماسی میتواند به این هدف دست یابد، اما هرگز برای برنامهریزی برای موفقیت زود نیست.
درباره اینکه ایران چگونه میتواند تعداد انگشتشماری بمب اورانیومی بسازد مطالب زیادی گفته شده است. درباره صدها بمبی که ایران میتواند با استفاده از پلوتونیوم موجود در رآکتور هستهای خود در بوشهر بسازد، کمتر گفته شده و این یک اشتباه بزرگ است.
ایران بیش از ۱۵ سال است که رآکتور بوشهر را اداره میکند. مانند همه رآکتورها، پلوتونیوم به عنوان محصول جانبی عملیات عادی، در داخل سوخت رآکتور انباشته شده است. برخی استدلال میکنند که استخراج پلوتونیوم از سوخت مصرفی، مسیری غیربهینه برای ساختن بمب هستهای است، اما ایران دیگر از مسیرهای بهینه برخوردار نیست. هر مسیری میتواند مناسب باشد.
دقیقاً به همین دلیل، قرار نبود آن پلوتونیوم در ایران باشد. بیش از 20 سال پیش، روسها - که رآکتور بوشهر را ساختند و سوخترسانی کردند - قول دادند که سوخت مصرفشده را پس از خنک شدن و ایمن شدن حمل و نقل آن، خارج کنند. ایرانیها این پیشنهاد را رد کردند. اکنون، حدود 210 تن سوخت مصرفشده حاوی بیش از 2 تن پلوتونیوم در یک استخر قرار دارد. این مقدار برای بیش از 200 سلاح نسل اول کافی است، در مقایسه با تقریباً 10 سلاحی که ایران میتواند از ذخایر اورانیوم غنیشده خود بسازد.
این پلوتونیوم یک مشکل بسیار پیچیده است. نمیتوان آن را بمباران کرد، زیرا میتواند باعث ایجاد بارش رادیواکتیو با عواقبی در مقیاس قاره شود. نمیتوان نیروهای ویژه را برای بازیابی آن اعزام کرد: این پلوتونیوم در صدها تن سوخت بسیار رادیواکتیو محصور شده که باید با دقت و روشمند مدیریت شود. اما مطمئناً نباید نادیده گرفته شود.
آزمایشگاههای تسلیحاتی ایالات متحده روشن کردهاند که حتی با پلوتونیوم درجه رآکتور، «کشورهای در حال تکثیر با استفاده از طرحهای با پیچیدگی نهچندان زیاد میتوانند سلاحهایی با بازده مطمئن و به طور قابل توجهی بالاتر از محدوده کیلوتن تولید کنند.»
استخراج پلوتونیوم برای ساخت سلاح برای ایران چقدر دشوار خواهد بود؟ آنها باید میلههای سوخت را از حوضچه ذخیرهسازی رآکتور خارج کنند، میلهها را برش دهند و پلوتونیوم را از نظر شیمیایی از سایر مواد زائد تابششده جدا کنند - مرحلهای که بازفرآوری نامیده میشود.
ایران نشان داده است که میتواند در مقیاس کوچک در یک سلول داغ عمومی بازفرآوری کند. علاوه بر این، مطالعات قبلی که به بررسی آنچه برای راهاندازی یک تأسیسات بازفرآوری موقت لازم است، پرداخته است، نشان میدهد این امر کاملاً در توان ایران است و میتواند به راحتی پنهان شود. کره شمالی دقیقاً همین کار را انجام داد.
آیا بازرسان بینالمللی میتوانند این فعالیتها را به اندازه کافی زود تشخیص دهند تا از ساخت بمب جلوگیری شود؟ بله، اما تنها در صورتی که ارزیابی تقریباً مداومی داشته باشند که سوخت از بوشهر خارج و به یک عملیات بازفرآوری موقت ارسال نمیشود.
امسال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تنها یک بازدید سه روزه در ماه ژوئن از بوشهر انجام داده است. با چنین نظارت محدودی، ایران میتواند به راحتی پلوتونیوم به اندازه چند بمب را بدون اینکه کسی متوجه شود، منحرف و فرآوری کند.
یک راه حل وجود دارد: نظارت تقریباً بلادرنگ آژانس بینالمللی انرژی اتمی با دوربینها و حسگرهایی که میتوانند دادهها را مدام به مقر آژانس ارسال کنند. بیش از ۱۰۰۰ تأسیسات هستهای تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سراسر جهان از این نوع بازرسی بلادرنگ استفاده میکنند. متأسفانه، دولت اوباما نتوانست این را به عنوان بخشی از توافق هستهای ۲۰۱۵ ایران مطالبه کند و وقتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی بعداً از ایران همین درخواست را کرد، ایران نپذیرفت. این بار، ایالات متحده باید اصرار کند که ایران موافقت کند - و در اسرع وقت به عنوان نشانهای از حسن نیت.
هر گونه توافق نهایی همچنین باید مستلزم آن باشد که سوخت مصرفشده در بوشهر پس از خنک شدن کافی برای حمل و نقل، خارج شود. کشورهای خلیج فارس و ایالات متحده باید برای تحقق این امر، دست به جیب شوند. روسیه در گذشته پیشنهاد دریافت سوخت را داده بود. قزاقستان نیز ممکن است این کار را انجام دهد.
آیا ایران با این الزامات موافقت خواهد کرد؟ شاید نه، اما هر چه ایران بیشتر در برابر این اقدامات منطقی مقاومت کند، دلیل بیشتری برای اصرار بر آنها وجود خواهد داشت. همه همسایگان ایران، از جمله هر کشوری که ممکن است به سلاحهای هستهای خود علاقهمند باشد، نظارهگر خواهند بود تا ببینند ایالات متحده چه خواستههایی دارد - و آنچه ما با ایران بر سر آن توافق میکنیم، سابقهای برای مسیرهایی که سایر کشورها مجاز به حفظ آن هستند، ایجاد خواهد کرد.
